معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٨١ - استدلال عقلى بر توحيد
رابطهاى با موجودات آينده نداشته باشند، فرض كنيد مانند دانههاى برنجى كه در يك كيسه گنجانده مىشود و هيچكدام از اينها ربطى با هم ندارند فقط در كنار هم قرار گرفتهاند. اين عالم اينطور نيست، يكى يكى از اجزاء اين عالم را بررسى كنيد؛ احتياج به مطالعهى دقيق علمى هم ندارد و يك نظر سطحى كافىاست؛ به بوتهى گلى كه در گلدان گذاشته شده نگاه كنيد يا به درختى كه در باغچه كاشتهايد يا به بچهاى كه در گهواره است و به همهى چيزهايى كه دور و برتان هست نگاه كنيد ببينيد كه چگونه به وجود مىآيند. آيا اين بوتهى گل بدون اينكه شما به آن آب بدهيد سبز خواهد ماند يا نه؟ پس بقاء اين بوتهى گل به آبى است كه شما به او مىدهيد و بدون آب نمىتواند دوام بياورد و بدون آن تخمى كه كاشته يا نشايى كه غرس شده است اين گل به وجود نمىآيد؟ قبلا شما بايد تخم را كاشته باشيد تا اين گل سبز شود پس با پديدهى قبلى هم ارتباط دارد و منعزل از پديدهى قبلى نيست؛ خود اين گل از هوا استفاده مىكند يا از اكسيژن هوا و يا از گازهاى ديگرى كه در هوا موجود است و اگر اينها نباشد اين گل نمىتواند به وجود خود ادامه دهد و به نوبهى خود نيز در تغيير هوا مؤثر است. يعنى نسبت گازها را تغيير مىدهد. اگر اكسيژن مىگيرد نسبت اكسيژن كم مىشود و اگر گازهاى ديگرى را مىگيرد نسبت اكسيژن بالا مىرود. پس با هواى مجاور نيز در ارتباط است و نه هوا مستقل از اين بوتهى گل و نه اين گل مستقل از هواست. برويم سراغ حيوانات؛ جوجهاى كه در كنار حياط از تخم بيرون آمده است و شما آن را تماشا مىكنيد؛ آيا بدون تخم به وجود مىآمد؟ الآن كه زندگى مىكند و در حياط راه مىرود با اشياء اطراف خود ارتباط فعل و انفعال و تفاعل دارد يا ندارد؟ از هوا تنفس مىكند، غذا مىخورد و بالاخره به نوبهى خود در محيط اثر مىگذارد و همين باعث مىشود كه تخمى بگذارد و جوجههاى آينده از او به وجود بيايند. پس هم با موجودهاى همزمان ارتباط و فعل و انفعال دارد و هم با موجودات گذشته و هم با موجودات آينده. حتى سراغ موجودات بى جان برويد: فعل و انفعالات فيزيكى و شيميايى كه در جهان موجودات بى جان تحقق پيدا مىكند، وقتى دقت مىكنيد مىبينيد كه هر پديدهاى در اثر فعل و انفعال پديدهى قبلى به وجود آمده است و به نوبهى خود در پديدههاى همزمان اثر مىگذارد و زمينهى پيدايش پديدههاى بعدى مىشود. اين نظامىاست كه بر اين جهان حكمفرماست؛ نظام همبستگى و تفاعل و تأثير و تأثر. براى اين كه ما بگوييم عالم از نظر نظام، واحد است هيچ نيازى به برهان فلسفى نيست. هر كسى به اندازهى معلومات خود مىتواند اين نوع ارتباط، همبستگى، پيوستگى و وحدت نظام را بشناسد. البته هر چه معلومات دقيقتر مىشود به عمق