معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٩٨ - ارتباط مفهوم جنّ و شيطان

حجر / ٣٢ـ٣١: «فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلاّ إِبْلِيس».

همه‌ى فرشتگان كُلاً و جميعاً سجده كردند به جز ابليس.

٣ ـ در خطبه‌ى قاصعه‌ى حضرت امير المؤمنين على عليه صلوات الله، در نهج البلاغه؛ مى‌فرمايند: كسانى كه تكبّر بورزند خداوند به عذاب مبتلا مى‌كند و اگر بنا بود خدا كسى را كه تكبّر ورزيده است، عفو فرمايد، ابليس را عفو مى‌كرد كه فرشته بود.[١]

در حاليكه ديديم خدا در قرآن تصريح مى‌فرمايد كه جن بود:

كهف / ٥٠: «كانَ مِنَ الْجِن».

در پاسخ به اين پرسش، بين مفسّران بحث‌هاى زيادى شده است در اين زمينه كه آيا ابليس فرشته بوده است يا جنّ؟

شايد بهترين پاسخ، صورت جمع بين هر دو باشد با اين توضيح كه ابليس به جهت بسيارى عبادت، در زمره‌ى فرشتگان به حساب مى‌آمد و ملائكه خيال مى‌كردند كه او از خود ايشان است و خطاب هم كه شد، گويى ابليس، به همين دليل، مشمول اين خطاب بود و خودش هم مى‌دانست كه مشمول اين خطاب هست.

ـ يا ممكن است بگوييم چون اكثر قريب به اتّفاق مخاطبان خداوند در امر به سجده، ملك بودند؛ اينك در قرآن در مقام حكايت و نقل از آن خطاب مى‌فرمايد به ملائكه گفتم سجده كنيد، همه كردند جز ابليس، و اين نحوه‌ى بيان، نادر هم نيست.

بارى، به نظر ما، همين صورتِ جمع بين هر دو ـ كه هم ابليس حقيقةً از جنّ بوده و هم به خاطر كثرت عبادت در زمره‌ى ملائكه محسوب مى‌شده است ـ شايد بهترين وجه، باشد؛ بويژه كه بعيد است بتوانيم ابليس را از نظر ماهيّت خلقت نيز جزء فرشتگان بحساب آوريم زيرا در هيچ جاى قرآن نيامده است كه ملائكه از آتش خلق شده‌اند و نيز تصريح شده است كه ابليس عصيان كرد و حال آنكه فرشتگان عصيان نمى‌كنند.

داستان استكبار شيطان ـ كه آزمون او بود ـ حدود هفت مورد، در قرآن آمده و بسيار آموزنده است؛ هر چند كه ما متأسفانه بر اثر عادت يا بى دقّتى؛ به داستانهاى قرآن درست توجّه نمى‌كنيم.

١ـ«ما كانَ اللهُ سُبْحانَهُ لِيُدخِلَ الجَنَّة بَشرا بِاَمْر اَخْرَجَ بِه مِنْها مَلَكاً» نهج البلاغه تصحيح صبحى الصّالح ص ٢٨٧ قرار نيست خداوندـ منزّه باد نام وى ـ كسى از آدميان راببهشت ببرد با داشتن همان امرى (تكبّر) كه فرشته‌اى را بخاطر آن، از آن بيرون راند.