ارزشى اخذ شده است و مفاهيم ارزشى برهانى و به اصطلاح منطقى يقينى نيست و چنانكه اهل منطق گفته‌اند، «آراء محمود» و پسنديده‌اى است كه به درد جدل مى‌خورد و برهان از چنين آرايى، تشكيل نمى‌گردد؛ بنابراين؛ اين استدلال حدّاكثر يك استدلال جدلى‌ست كه از «آراء محمود» تشكيل يافته است و ارزش برهانى ندارد. اين اشكال، قدرى فنّى ست؛ پاسخ كامل به آن سخن را بدرازا مى‌كشاند؛ جواب اجمالى آن اينست كه:

ما معتقديم مفاهيم ارزشى، به مفاهيم حقيقى باز مى‌گردد. آنچه اهل منطق در مورد آراء محمود گفته‌اند كه به درد جدل مى‌خورد، هنگامى‌ست كه در شكل آراء محمود باشد امّا همين اهل منطق اعتقاد دارند كه مى‌توان همان قضايايى را كه به صورت قضاياى محمود ذكر مى‌شود به صورت قضاياى يقينى دگرگون كرد و باز گرداند تا در برهان نيز از آن‌ها استفاده شود. بسيارى از بزرگان خود ما نيز ازاين نكته غفلت كرده‌اند. در برهان شفاء، ابن سينا مى‌گويد: آراء محمود مثل «الصّدق حسنٌ» به اين شكل كلّى و به اتكاء پسند مردم، برهانى نيست امّا ممكن است به يك فضيّه‌ى يقينى برگردد و در برهان نيز از آن استفاده شود.

بارى، اجمالاً مى‌گوييم كه: هر مفهوم ارزشى چنين نيست كه در برهان، قابليّت استفاده نداشته باشد؛ مگر ارزشهايى كه اعتبارى محض و تنها قراردادى اند؛ امّا آن مفاهيم ارزشى كه به واقعيّات متّكى اند؛ برهانى اند و صفت عدل الهى از چيزهايى‌ست كه متّكى به واقعيّات است.

در جاى خود توضيح داده‌ايم كه بازگشت عدل، به حكمت است و بازگشت حكمت، به صفات ذاتى خداوند يعنى كمالِ مطلق او؛ چون او كمال مطلق است، كار ناقص و معيوب، نمى‌كند.

اينكه مى‌گوييم؛ زشت است كه خدا ستم كند؛ بدين جهت است كه ستم به نقص برمى‌گردد و چون خدا كمال مطلق است، نقص از آن جهت كه نقص است؛ از او صادر نمى‌گردد. اين بحث را تا حدودى در مبحث حكمت الهى توضيح داده بوديم.

بارى، از نظر ما، اين مطلب، برهانى‌ست و داشتن شكل مفاهيم ارزشى؛ منافاتى با برهانى بودن آن ندارد؛ زيرا مفاهيمى‌ست متكى بر واقعيّات حقيقى.

***

دگرگونى نظام جهان در قيامت

پس از اينكه دانستيم قيامتى وجود دارد، هم با وحى كه مهمترين و قانع كننده‌ترين دليل است و هم با براهينى كه خود قرآن بيان فرموده است [شايد براهين ديگرى هم از قرآن بتوان در آورد و يا براهين عقلى اقامه نمود] و پس از اينكه دانستيم بالضرورّه بايد تحقّق يابد؛ اينك مى‌پرسيم، آيا مى‌توانيم تصويرى از عالم قيامت داشته باشيم؟ آيا قيامت چگونه محقّق مى‌شود.