معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٢٩ - اصل عليّت در قرآن
مريم / ١٩: «اِنَّما اَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لاَِهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيّاً».
من فرستادهى پروردگارت هستم، رسالتم اين است كه به تو فرزندى ببخشم. پس فرشته مىتواند فرزند ببخشد. اين كارى است كه به وسيلهى او صورت گرفت و حضرت عيسى را دادند به مريم. بعد حضرت مريم احساس كردند كه در رحمشان فرزندى به وجود آمده است. اين رسالت تكوينى بود؛ مىگويد انا رسول ربك، من فرستادهى خداى تو هستم. پيك او هستم اما رسالتم اين است كه به تو فرزند پاكيزهاى بدهم. اين يك نحو فاعليّت و تأثير است كه روح در عالم، انسانى را به وجود مىآورد البته بإذن خدا و با رسالتى كه از طرف خدا به او واگذار مىشود. اگر قرآن چنين چيزى را نفرموده بود؛ ما نمىتوانستيم ثابت كنيم كه موجودى به نام روح هست و چنين تأثيرى را مىتواند در اين عالم داشته باشد. از طرفى براى شياطين نيز تأثير قائل است كه مىدانيم وسوسه كردن در نفوس مردم است؛
الناس / «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنّاسِ الَّذى يُوَسْوِسُ فى صُدُورِ النّاسِ».
اين هم يك نوع تأثير است كه شياطين روى انسانها مىگذارند؛ وسوسهاى در ذهن آنها ايجاد مىكنند و آنها را به سوى باطل مىكشانند و دعوت مىكنند (بحث دربارهى حقيقت شيطان، كارهاى شيطان؛ انشاءالله در آينده خواهيم داشت). فاعليتى قرآن براى شيطان قائل است و آن وسوسه كردن و دعوت به شرّ كردن است؛ اگر قرآن اين را هم نفرموده بود ما اطلاع پيدا نمىكرديم. انسانها هم انواع فاعليّتها را در عالم دارند كه ما نمىخواهيم به همهى آنها بپردازيم. بنابراين يكى از آيات را كه مربوط به فاعليّت انسان است بيان مىكنيم و آيهاى را انتخاب خواهيم كرد كه مشكل دو فاعل براى يك فعل را هم حل كند؛ بسيارى از مسائل ديگر نيز در پرتو اين آيه قابل حل است. يكى از مطالبى كه از آيه بر مىآيد مربوط به بحث ماست. خدا خطاب به مؤمنان مىفرمايد كه با كفار بجنگيد تا خدا به دست شما آنها را عذاب كند:
توبه / ١٤: «قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللهُ بِاَيْديكُمْ وَ يُخْزِهِمْ».
[مطالب بسيارى از همين جملهى كوتاه قرآن استفاده مىشود كه اين زمان بگذار تا وقت دگر]. در اينجا، هم فاعليّت انسان نسبت به كشتار مشركان و انهدام و شكست آنها ثابت مىشود زيرا به مؤمنان مىگويد كه شما بايد با مشركان بجنگيد و آنها را شكست دهيد پس يعنى شما مؤثريد، در همان حال آن خونى كه به دست شما از كفار ريخته مىشود، عذابىاز سوى خدا كه كفار به دست شما كشته مىشوند. فاعل كشتن شماييد اما خدا آنها را به دست شما عذاب مىكند؛ اين همان فاعليت طولىاست كه پيشتر گفتيم. يعنى هم فاعليّت خدا و