فساد، مورد تصديق قرآن است و اين هم يك نوع عليّت است. گاهى، افعال بعضى از انسانها علت براى احكام خاصى از طرف خداوند مى‌شود و اين خيلى عجيب است؛ بعضى از احكامى كه بر ملل سابق تشريع شده و احكام سختى ست؛ به عنوان عقوبتى‌است در برابر اعمال ديگرشان. در مورد بنى اسرائيل نمونه‌هايى داريم. خدا خيلى چيزها را بر بنى اسرائيل حرام كرد چون اعمال بدى انجام داده بودند و اين يك آزمايش الهى ست. از اين آيات هم، خيلى چيزها استفاده مى‌كنيم؛ گاهى احكام الهى در مورد بعضى از ملتها به حدّ طاقت‌فرسا، سخت بوده است. و اين عقوبت‌ها بر اثر كارهاى بد خود آنها پيش مى‌آمده و خدا به عنوان عقوبتى آنها را تحت فشار قانونى قرار مى‌داده است:

نساء / ١٦٠: «فَبِظُلْم مِنَ الَّذينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّبات اُحِلَّتْ لَهُمْ».

به خاطر ستمى كه يهوديان كرند، ما بعضى از طيبات را كه قبلا بر آنها حلال بود؛ حرام كرديم. پس حتى اعمال انسان مى‌تواند در قوانين الهى اثر بگذارد؛ اين هم يك نوع تأثير است. انواع ديگرى از عليّت در مورد انسان وجود دارد كه باز براى ما ناشناخته است و آن تأثير افعال خوب انسان در بركات زمين و آسمان است؛ اين حقيقتى‌است كه قرآن بر آن تأكيد فرموده است. گرچه اگر قرآن را نمى‌شناختيم براى ما كاملا قابل شناختن نبود.

اعراف / ٩٦: «وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُرى امَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكات مِنَ السَّماءِ وَالاَْرْضِ».

اگر مردمِ شهرها و آباديها؛ به خدا ايمان آورده و تقوى پيشه كرده بودند بى گمان بركاتى از آسمان و زمين بر آنها مى‌گشوديم و درهاى رحمت را به روى آنها باز مى‌كرديم، بعد بى درنگ مى‌فرمايد ولى آنها ايمان نياوردند و راه فساد پيش گرفنتد. ما نيز، بلاهايى بر آنها نازل كرديم؛ البته در مورد آثار بد قبلا هم بيانى داشتيم: «ظَهَرَ الْفَسادُ فِى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ اَيْدِى النّاسِ»؛ پس اعمال بد انسان موجب فساد، و اعمال خوب موجب بركت در زمين مى‌شود و بركات آسمان و زمين در اثر اعمال خوب مردم نازل مى‌گردد. نوع ديگرى از عليّت، بين افعال انسان و امور معنوى‌ست كه به خودشان بر مى‌گردد؛ در آيه‌ى قبلى تأثير افعال خوب را در نعمتهاى مادى ديديم، ولى در اينجا رابطه‌ى افعال خوب انسان را در آثار معنوى كه به خود انسان باز مى‌گردد، ملاحظه مى‌كنيد:

يونس / ٩: «اِنَّ الَّذينَ امَنوُا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُم بِاِيمانِهِمْ».

كسانى كه ايمان و عمل صالح داشته باشند خدا به وسيله‌ى ايمانشان آنها را هدايت مى‌كند يا در مقابل ايمانى كه آوردند خدا آنها را هدايت مى‌كند. يعنى يك نوع هدايت الهى‌است كه در