معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٥٧ - ايلاج

و اوست آنكه شب و روز را جانشين (يكديگر) كرد. شب و روز را جانشين هم، قرار داد و اين تدبير را بكار برد تا كسانى كه مى‌خواهند، پند گيرند يا شكرگزارى كنند. يعنى توجّه در اينجا موجب تذكّر و آشنايى با حكمتهاى الهى و باعث شكرگزارى مى‌گردد.

در توضيح اينكه اين چه نعمتى است، در آيه‌اى مى‌فرمايد:

قصص/٧١:«قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ‌اللهُ عَلَيْكُمُ‌اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى‌يَوْمِ‌الْقِيامَةِ مَنْ‌إِلهٌ غَيْرُاللهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياء».

بگو باين سؤال پاسخ دهيد: كه اگر خدا شب را تا قيامت بر شما جاودانه مى‌كرد كدام خدا جز الله‌برايتان روشنائى مى‌آورد؟

قصص/٧٢:«قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ‌اللهُ عَلَيْكُمُ‌النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ‌إِلهٌ غَيْرُاللهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْل».

بگو باين سؤال پاسخ دهيد كه: اگر خدا روز را تا قيامت بر شما جاودانه مى‌كرد كدام خدا جز الله برايتان شب را مى‌آفريد؟

شب و روز براى انسانها منافع عظيمى دربر دارد؛ علاوه بر آنكه روز مناسب حركت و كار، و شب ويژه‌ى استراحت و آرامش و تجديد قوا و تمدّد اعصاب و رفع خستگى است؛ اگر شب ادامه پيدا مى‌كرد يعنى زمين حركت وضعى نمى‌داشت چنين بود كه يك سوى زمين هماره به طرف خورشيد و سمت ديگر؛ پشت به خورشيد مى‌بود و در نتيجه هميشه يكسو يخبندان غير قابل سكونت مى‌بود و آنسو گرماى كشنده.

ايلاج

آل عمران / ٢٧: «تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْل».

فرو مى‌پوشانى شب را در روز و فرو مى‌پوشانى روز را در شب.

منظور از ايلاج چيست؟ برخى گفته‌اند: اختلاف شب و روز است با اين توضيح كه: طبيعت اين دو اينست كه مساوى باشند ولى گاه خدا از ساعات يكى در ديگرى، فرو مى‌برد و داخل مى‌كند.

عده‌اى ديگر گفته‌اند: اشاره به آميزش نور و تاريكى به هنگام دميدن سپيده سحرى است و در لحظه‌هاى غروبگاهان. شايد اين معنا، با لفظ ايلاج مناسبتر باشد زيرا اگر بخواهيم احتمال اوّل را بپذيريم، بايد ليل و نهار نوعى فرض كنيم و براى آن‌ها يك وقت طبيعى فرض كنيم تا بعد قبول كنيم كه درهم داخل شده‌اند؛ در حاليكه احتمال دوم معناى محسوسى دارد. بهر صورت احتمال دوم نيز قطعى نيست.