است از نور وجود محروم خواهد بود و فيّاضيت مطلقه‌ى الهى با تعطيل فيض، سازگار نيست. رحمانيت الهى اقتضا مى‌كند كه به هر چه امكان وجود دارد؛ وجودى بدهد. وقتى بنا شُد عالم ماده خلق شود ناچار موجودات اين عالم دستخوش تغييرات و تحوّلات قرار مى‌گيرند و از جمله تغييراتى كه موجب كمالات جديدى براى آنها مى‌شود.

به عبارت ديگر، مادّه در اثر تحولات خود، استعداد فيضهاى جديدترى پيدا مى‌كند، خاك در اثر تحوّلات، اين استعداد را پيدا مى‌كند كه تبديل به گياه شود، نطفه اين استعداد را پيدا مى‌كند كه روح انسانى در آن دميده شود، خود تحوّلات موجب استعداد فيضهاى جديدى مى‌شود.

و سرانجام يكى از موجوداتى كه ممكن است در اين عالم به وجود آيد انسان است كه تا آنجا كه ما سراغ داريم و از آيات و روايات استفاده مى‌توان كرد كاملترين موجودى است كه خدا در عالم ماده خلق كرده است. اما اينكه هيچ موجود مادى مختار ديگرى خلق كرده است يا نه؛ فى الجمله مثبت است، جن هم با انسان در اين خصلتها فى الجمله شريك است. بنابرآنچه از ظواهر آيات استفاده مى‌توان كرد، جن موجودى است مادى، از نار مادى خلق شده و داراى تكليف است، جن مؤمن، كافر، مطيع، عاصى داريم و ابليسها از جنيّانى هستند كه به خداى متعال كفر ورزيدند.

به هر حال، جنّ هم بنابر ظاهر برخى آيات، با انسان در تكليف شريك است لذا در بسيارى از موارد قرآن خطاب، متوجه جنّ و انس با هم است:

الرحمن / ١٣ ، ١٦: «فَبِاَىِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ».

اين ضمير تثنيه خطاب به جنّ و انسان است.

الرحمن / ٣٣: «يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالاِْنْسِ...».

و آياتى هم هست كه از جن و انس در روز قيامت سؤال مى‌شود:

انعام / ١٣٠: «يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالاِْنْسِ اَلَمْ يَأتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ...».

بحسب ظاهر بلكه صريح اين آيات، جنّ هم موجودى مادّى و شريك در تكليف با انسان است و چه بسا بتوان استفاده كرد كه انسان از جنّ شريف‌تر است به طور كلّى. اما اينكه در كرات ديگر يا زمانهاى پيشين موجودى ديگر شبيه انسان بوده يا نبوده است يا بعداً خواهد آمد يا نه، نصّى نداريم، گرچه در بعضى روايات مرسل هست كه قبل از آدم(عليه السلام) و فرزندانش آدم ديگرى بوده است و... امّا به مطلب قاطع در اين مورد برخورد نكرده‌ام.