معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٠٦ - كيفيت انتزاع مفهوم اراده

چه در عالم هستى تحقق يابد باذن خداست اگر خدا نمى‌خواست جلويش را مى‌گرفت، از اين ديدگاه كه نظر مى‌كنيم مفهوم اذن انتزاع مى‌شود.

كيفيت انتزاع مشيت

وقتى نظر را دقيق‌تر كنيم و بگوييم آيا ممكن است خدا چيزى را نخواسته باشد و آن كار تحقق يابد، يعنى همان حالت استواء: نه بخواهد و نه نخواهد كه تحقق يابد، ولى تحقق يابد، لازمه‌اش اين است كه ممكن الوجود بدون استناد به فاعلى از حالت استواء خارج شود، اين هم ممكن نيست، اين معنى از معناى قبلى دقيق‌تر است، در اينجا نه تنها عدم المانع است بلكه اجازه در تحقق هم هست، بلكه يك نحو ميلى هم به تحقق آن هست كه بايد بر اساس مصالح عالم تحقق يابد.

حال سؤال اينست كه آيا گناهان را هم خدا مى‌خواهد؟ مى‌گوييم مشيت تكوينى به گناهان هم تعلّق مى‌گيرد، يعنى وقتى خدا بخواهد موجودى به نام انسان وجود داشته باشد كه مختار باشد، لازمه‌ى اختيار اين است كه گاهى معصيت را اختيار كند، پس معنايش اين است كه معصيت هم از آن جهت كه مورد اختيار انسان مختار است متعلق مشيّت مى‌باشد، اين همان مشيّت تكوينى است كه شامل همه چيز مى‌شود.

كيفيت انتزاع مفهوم اراده

و سرانجام مى‌رسد به اينجا كه ما در مورد افعال خودمان اراده را بكار مى‌بريم، تصميم قطعى، نفس فرمان مى‌دهد عضلات بحركت در مى‌آيد، كار انجام مى‌شود تا خدا فرمان صدور امرى ندهد وجودى تحقق نمى‌يابد پس از اين، مفهوم اراده را انتزاع مى‌كنيم.

پس خلاصه اينكه از آيات و روايات استفاده مى‌شود كه تمام آنچه در هستى تحقق مى‌يابد همه و همه متعلَّق اذن، مشيت و اراده‌ى تكوينى الهى هستند و فقط در مورد انسان و موجوداتى مثل او كه فعل اختيارى دارند؛ مسأله‌ى مشيّت اراده‌ى تشريعى هم مطرح مى‌شود.

***

مسأله‌ى مهمتر از همه‌ى اينها كه بايد در مورد آن بحث كنيم «قدر و قضا» است كه وقتى فعل از اين مراحل گذشت مى‌رسد به مرحله‌ى تقدير و بعد مرحله‌ى قضاء. يك بحث جنجالى در علم كلام. و البته ابعاد گوناگونى دارد كه به جبر و اختيار مربوط مى‌شود و ما به همه‌ى آنها در