برخى احتمال داده‌اند كه «أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَر» دنباله‌ى همان عظم و لحم است ولى برخى ديگر تأكيد دارند كه منظور دميدن روح است و نه تنها اين موضوع بلكه اتّحاد روح و بدن و اينكه روح جسمانيّه الحدوث است؛ نيز استفاده مى‌شود.[١]

مؤمن / ٦٧: «هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُراب ثُمَّ مِنْ نُطْفَة ثُمَّ مِنْ عَلَقَة ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُون».

اين تعبير «وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُون» همچنان شبيه به «لِنُبَيِّنَ لَكُم» در آيه پنجم از سوره حج است كه قبلاً اشاره كرديم. يعنى اين كارهاى ما حكمتهايى دارد كه بايد درباره‌ى آنها بينديشيد و عقلتان را بكار اندازيد و از آن هم براى خداشناسى و هم معاد و هم بسيار مسائل ديگر، نتيجه بگيريد. گرچه بيشتر آيات در اين مورد، متوجّه معاد است و استبعادها را درباره‌ى آن ردّ مى‌كند.

بارى، مجموعاً از آياتى كه ذكر كرديم برمى‌آيد كه قرآن كريم مبدأ آفرينش انسان را گاه به صورت آفرينش هر فرد بيان مى‌كند مبنى بر اينكه از نطفه است و مراحلى دارد تا به جنين كامل مى‌رسد و گاه توجّه به خلقت نخستين انسان دارد و گاهى نيز، هر دو را جمع مى‌كند.

آنچه يقيناً هر دو در آن جمع شده آيه‌ى ٧ از سوره‌ى سجده است و آنچه احتمالاً هر دو را ذكر فرموده آيات ٥ حجّ و ٦٧ مؤمن و ١٢ تا ١٤ مؤمنون است. برخى از آيات را نيز، ديديم كه انحصاراً در مورد حضرت آدم است.

آفرينش آدم

قبلاً به تفصيل گفتيم كه از چندين آيه بر مى‌آيد كه نخستين فردى كه «انسان و بشر» ناميده شده، حضرت آدم است و آياتى ناظر به خلقت آن حضرت در قرآن آمده است.[٢]

در اينجا اين سؤال مطرح است كه آيا آفرينش آدم از خاك، به چه معناست؟ آيا بدين معناست كه مستقيماً از خاك آفريده شده است يا ممكن است بين خاك و حضرت آدم، انواع ديگرى از موجوداتِ واسطه، بوده‌اند و چون خلقت آنها (نيز) منتهى به خاك مى‌شده، لذا گفته شده است: آدم از خاك آفريده شده است؟

آيا بين خاك و آدم، نخست موجودى تك ياخته، بوجود آمد و بعد كاملتر و كاملتر شد تا رسيد به حيوانى كامل مثل ميمون و بعد به نيمه انسان و سپس انسان نئاندرتال كه تنها راست

[١] به مناسبت ديگرى دوباره درباره‌ى اين موضوع سخن خواهيم گفت. [٢] رجوع كنيد به مبحث: «كلمه‌ى انسان و مرادفات آن در قرآن».