معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣١ - خــداشناسى
در زبان عربى، اسم جلالهى (الله) به صورت خاص و عَلَم شخصى به كار مىرود و «الرحمن» به صورت صفت مخصوص به خدا؛ ولى ساير اسماء و صفات الهى چنين نيست و از اين رو جمع بسته مىشوند و بر غير خدا هم اطلاق مىگردند مانند «ربّ ارباب»، «اله ـ آلهه»، «خالق ـ خالقين»، «رحيم ـ رحماء و راحمين»؛ چنانكه در آيهى (١٢٨) از سورهى توبه صفتهاى «رئوف» و «رحيم» در مورد پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) هم به كار رفته است: «...بِالْمُؤمِنينَ رَؤُفٌ رَحيمٌ».
٣ ـ اسم خاص ممكن است از آغاز براى موجود معيّنى، وضع شود و سابقهى معنوى عامى نداشته باشد و ممكن است قبل از اينكه به صورت «عَلَم شخصى» درآيد به صورت اسم يا صفت عام به كار رود مانند محمّد و على كه سابقهى وصفيّت دارند. اينگونه اسماء نيز هنگامى كه وضع جديدى به عنوان «عَلَم شخصى» پيدا كردند همان حكم دستهى اوّل را خواهند داشت.
بنابراين، لفظ جلاله (الله) خواه جامد باشد و خواه مشتّق، اكنون كه به صورت «عَلم شخصى» به كار مىرود معنايى جز ذات اقدس الهى ندارد ولى چون ذات احديّت، قابل ارائه نيست براى شناساندن معناى «الله» عنوانى را معرّفى مىكنند كه مخصوص پروردگار متعال باشد مانند «ذات مستجمع جميع صفات كمالى» نه اينكه اسم جلاله براى مجموعهى اين مفاهيم، وضع شده باشد. پس پژوهش دربارهى مادّه و هيأت اين كلمه، نمىتواند به فهميدن معناى آن به عنوان «عَلَم شخصى» كمكى بكند.
٤ ـ لفظ «خدا» در زبان فارسى گرچه گفته شده كه مخفّف «خودآ» و تقريباً مرادف با «واجب الوجود» است ولى با توجّه به مشابهات آن مانند «خداوند» و «كدخدا» مىتوان گفت معناى لغوى آن شبيه به معناى «صاحب» و مالك» و معنايى كه در عرف از آن فهميده مىشود نظير معناى خالق و آفريدگار است.
اما در قرآن كريم، شايعترين تعبيرات در مورد خداى متعال «اله» و «رب» است[١] و حتّى در شعار توحيد (لا اِلهَ اِلاَّ الله) از كلمه «اله» استفاده شده است و مىفرمايد: «اِلهُكُمْ اِلهٌ واحِدٌ» و نه «خالقكم خالقٌ واحدٌ» و يا در رب:
[١] در قرآن صفت «خالق» بر الله، بسيار كم اطلاق شده و حتى به عنوان صفت ويژهى خدا هم به كار نرفته است: «فَتَبارَكَ اللهُ اَحْسَنُ الْخالِقينَ» (مؤمنون / ١٤) مىبينيم كه خالقين به صورت جمع آمده است. معلوم مىشود كه غير خدا هم خالق وجود دارد (=مثلا در خلق هنرى) يا در مورد حضرت عيسى(عليه السلام) مىفرمايد كه خلق مىكند: «وَ اِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطّين كَهيئةِ الطَّيْرِ» (سورهى مائده / ١١٠). پس خالق از نظر قرآن نه صفت ويژهى خداست و نه صفت بارز خدا.