معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٣٧ - آفرينش آدم
خاك و خود، به وجود آمده، مثلاً از انسانهايى كه عقل نداشتهاند؛ اين استدلال نمىتواند استدلال تامّى باشد زيرا نصاراى نجران مىتوانستند بگويند حضرت آدم از نطفهى حيوانى به وجود آمده است.
اگر ما اين استدلال را تمام ندانيم ـ كه هست ـ ناچار بايد بپذيريم كه حضرت آدم از نسل هيچ موجود ديگرى بوجود نيامده است.
برخى توهّم كردهاند كه درست بدليل همين آيه، آدم از نسل موجود ديگرىاست زيرا آيه عيسى را به آدم تشبيه كرده است و عيسى هم مادر داشته است پس آدم نيز دستكم بايد مادرى داشته باشد! اين ديگر سُرنا را از سِرگشادزدن است! آيه عيسى را به آدم تشبيه كرده است و نه به عكس! بايد ديد وجه شبه چيست و مسأله بر سر چه بود كه آيه نازل شد؟ صحبت بر سر آن بود كه عيسى پدر ندارد و آيه مىفرمايد آدم هم مثل او، پدر نداشت.
تشبيه در يك جهت، مشترك بين دو چيزىاست كه در «مشبَّه به» محرز باشد، «مشبّه به» حضرت آدم است كه مورد قبول طرفين بود. عيسى را نيز تشبيه به آدم كرده است. لازمهى اين امر، اين نيست كه آنچه در عيسى وجود دارد در آدم هم باشد. اگر مىگوييم فلانى مثل شير است نه به اين معناست كه فلانى در همه چيز عين شير است؛ تنها در دليرى كه وجه شبه است مانند اوست. پس آيه تنها بر اين دلالت دارد كه حضرت عيسى مانند حضرت آدم از پدرى متولّد نشده است.
آيهى ديگرى كه از آن همين نكته را مىتوان به دست آورد:
سجده / ٧و٨: «وَبَدَأَ خَلْقَ الإِْنْسانِ مِنْ طِين ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَة مِنْ ماء مَهِين».
تفصيلى كه اين آيه بين آفرينش انسان نخستين و نسلهاى بعد قائل شده است به روشنى دلالت دارد بر اينكه نحوهى آفرينش آنان با هم متفاوت است. اگر همهى انسانها از «ماء مهين» خلق شده بودند كه حضرت آدم هم جزء آنها محسوب بود اين تفصيل، وجهى نداشت.
برخى دربارهى اين استدلال از جهاتى تشكيك كردهاند.
گاه مىگويند: قرآن تصريح ندارد كه آدم پدر انسانهاست بلكه موجودى به نام آدم را معرفّى كرده و مىگويد بر همهى انسانها برترى دارد و از ميان انسانهاى ديگر انتخاب شده است پس بايد در زمان وى يا پيش از او، انسانهاى ديگرى هم بودهاند تا از ميان آنها انتخاب شده باشد. و اين لقب «ابوالبشر» هم كه براى او مىگويند، از اسرائيليّتات است و در قرآن نيست.
و حتّى مىگويند: در قرآن آياتى داريم كه دلالت دارد براينكه قبل از آدم انسانهايى بودهاند، مانند:
آل عمران / ٣٣: «إِنَّ اللهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِين».