معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٠٧ - كيفيت انتزاع مفهوم اذن

اينجا نمى‌پردازيم چون در جاهاى مناسبترى از آنها بحث شده است، در اينجا تا آن اندازه كه مربوط به اين مقام است بحث مى‌كنيم:

اجمال مطلب: در آيات بسيار، اين مطلب وجود دارد كه همانطور كه همه چيز منوط باذن خداست، مورد قضا و قدر الهى هم هست، بحثهاى زيادى در اين زمينه هست كه آيا قدر و قضا يك چيز است يا دو چيز، و اگر دو چيزند كدام مقدم است و كدام مؤخر، و آيا قدر و قضا حتمى است يا غير حتمى هم هست و اگر غير حتمى هم هست، آيا حتمى مخصوص افعال غير اختيارى است يا شامل افعال اختيارى هم مى‌شود و اگر مى‌شود آيا لازمه‌ى آن جبر است يا نه؟ اينها مسائلى است كه بايد بررسى شود.

* تقدير

گفتيم در مورد افعال الهى تعبيراتى در قرآن بكار رفته است كه اين تعبيرات حكايت از مفاهيم انتزاعى عقلى مى‌كند يعنى عقل از مقايسه‌ى خداى متعال با مخلوقاتش از ديدگاههاى مختلف، اين مفاهيم را انتزاع مى‌كند.

يكى از اين مفاهيم، مفهوم تقدير است، در قرآن و روايات از تقدير خدا فراوان بحث شده است، قبل از اسلام هم اين مسأله مطرح بوده است، در كتابهاى آسمانى و حتى در آيين‌هاى غير الهى، اين مفاهيم وجود داشته‌اند كه شايد آنها هم از اديان الهى گرفته شده بوده و بعد مورد تحريف واقع شده‌اند.

منظور از تقدير چيست و مرتبه‌ى آن از نظر مفهومى در كجا قرار دارد؟

معناى تقدير كه قَدْر و قَدَر در موردش بكار رفته است بمعناى اندازه گرفتن يا ايجاد اندازه كردن است، تقدير تفعيل قدر است، قدرْ و قَدَر بمعناى اندازه است و تقدير يا بمعناى ايجاد قدر و اندازه در شئ است يا بمعناى سنجش، بعد توضيح خواهيم داد كه هر دو معنى در اينجا به دو لحاظ، صحيح است.

ابتدا نمونه‌هايى از آيات در مورد تقدير مى‌آوريم و سپس به بررسى مسائل مربوط به آن مى‌پردازيم:

در بعضى از آيات تقدير، عام است و شامل جميع مخلوقات مى‌شود:

فرقان / ٢: «...وَ خَلَقَ كُلَّ شَىْء فَقَدَّرَهُ تَقْديراً».

همانطور كه هر چيزى مخلوق خداست، مشمول تقدير الهى هم هست. مشابه آن:

قمر / ٤٩: «...اِنّا كُلَّشَيْىء خَلَقْناهُ بِقَدَر».