عذاب كردنِ خداست و هم عذاب كردن شماست. آن در سطحى عالى‌تر و عميق‌تر و اين در سطحى نازلتر و نزديك‌تر و به يك معنا مى‌توانيم بگوييم فاعل مباشر يا فاعل نزديك، انسان است و فاعل بعيد خداست. گرچه تعبير خيلى رسا نيست. به هر حال در اين آيه، فاعل بودن انسان پذيرفته شده يعنى اين انسان است كه مى‌جنگد و كارزار مى‌كند و در همان حال فاعليّت خدا هم در طول اين فاعل تصديق شده است. پس مى‌توان گفت خدا كفار و مشركان را به دست مؤمنان عذاب كرده است و مى‌توان گفت مؤمنان بر كفّار تاختند و آنها را نابود كردند. هم فاعليّت مؤمنان صحيح است و هم فاعليّت خدا؛ منتهى در دو مرحله. خدا تأثيرى براى عليّت قرآن در هدايت دلهاى مردم دارد؛ در اينجا هر دو فاعليّت در طول هم اثبات مى‌شود، اين آيه را هم در سوره‌ى مائده ملاحظه بفرماييد:

مائده / ١٥ و ١٦: «قَدْ جائَكُمُ مِنَ اللهِ نُورٌ وَ كِتابٌ مُبينٌ يَهْدى بِهِ اللهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ».

از سوى خدا نور و كتاب روشنى به جانب شما آمده است، خدا با اين نور دلهاى كسانى را هدايت مى‌كند كه به دنبال رضاى الهى باشند. [از اين آيه هم مطالب زيادى استفاده مى‌توان كرد كه ما به همه‌ى آنها فعلا كارى نداريم. ]قرآن هدايت كننده است امّا چه كسى و با چه شرايطى مشمول اين هدايت الهى مى‌باشند؟ اولين شرط اين است كه دلشان بخواهد كه رضاى خدا را به دست آورند. پس قرآن واسطه و وسيله‌اى‌است براى هدايت، مى‌توان گفت كه قرآن هم هدايت كننده است و مى‌توان گفت خدا به وسيله‌ى قرآن هدايت مى‌كند. يعنى دو نوع فاعليّت در طول هم وجود دارد؛ از جمله‌ى انواع عليّتى كه در قرآن بيان شده است و ما اگر خدا نمى‌فرمود حقيقت آن را درست نمى‌توانستيم درك كنيم؛ رابطه‌ى بين افعال انسانى و پديد آمدن فسادها و بلاها در روى زمين است. البته تا حدودى مى‌توانيم بفهميم كه بعضى از افعال بد و بعضى از جنايتها موجب فساد مى‌شود؛ جنايتهاى رژيم‌هاى ستمگر كه موجب فسادهايي در جامعه مى‌شد؛ مشهود است و همه مى‌فهمند. امّا به صورت قانون كلى، هر كار بدى انسان انجام دهد موجب شرى در اين عالم خواهد شد و فسادى به وجود خواهد آمد. فسادهاى خشكى و دريايى زمين؛ معلول كارهاى بد انسانهاست. قران در سوره‌ى روم مى‌فرمايد:

روم / ٤١: «ظَهَرَ الْفَسادُ فِى الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ اَيْدِى النّاسِ».

فسادى كه در خشكى و دريا پديد آمده است بر اثر كارهايى‌است كه مردم انجام داده‌اند؛ عامل اين فساد انسان است، در صورتى كه كارهاى بدى انجام بدهد. پس علت براى پيدايش