فلسفى برهانى براى توحيد به نام برهان تمانع آورده‌اند، كسانى كه ذوق فلسفى داشته‌اند اين آيه را هم بر همان تمانع تطبيق كرده‌اند و براى اينكه شكل دقيق منطقى آن روشن شود مقدماتى را ذكر كرده‌اند كه هر كدام از آنها يك اصل از اصول فلسفى‌است و براى اينكه وقت گرفته نشود ما از تبيين آن خوددارى مى‌كنيم و خوانندگان را به جلد پنجم اصول فلسفه و روش رئاليسم بحث توحيد پاورقيهاى مرحوم استاد شهيد مرتضى مطهرى رجوع مى‌دهيم. نتيجه‌اى كه از برهان تمانع گرفته مى‌شود به طور اختصار اين است كه دو علت در پيدايش يك معلول، مستقلا نمى‌توانند مؤثر باشند اگر شركت داشته باشند هر كدام سهمى از آن معلول را ايجاد مى‌كنند. پس در واقع آن معلول مركّب از دو چيز است. يكى جزء را ايجاد مى‌كند و جزء ديگر را ديگرى. مقدمات زيادى دارد كه اگر بخواهيم شرح كنيم از روش خود و هدفى كه داريم دور مى‌شويم پس مى‌گوييم كه بر اساس آن مقدمات اين نتيجه گرفته مى‌شود كه عالَم نمى‌تواند دو خدا داشته باشد. زيرا محال است عالم با دو موجود كه واجب الوجود باشند، تحقق پيدا كند و واجب الوجود بودن اقتضاء مى‌كند كه از هرجهت واجب الوجود باشند «واجب الوجود بالذات، واجب الوجود من جميع الجهات». به اصطلاح طبق اين برهان يك تالى فاسد در كلام ذكر شده است؛ در آن مثال معروف گفتيم اگر خورشيد طلوع كرده باشد روز موجود است؛ گاهى مى‌گوييم: «ولى خورشيد طلوع نكرده است، پس روز موجود نيست». گاهى مى‌گوييم: «ولى روز موجود نيست، پس خورشيد طلوع نكرده است» در اين شق دوم مى‌گويند تالى فاسد است. يعنى قضيه‌ى اول از دو جزء تشكيل شده كه يكى را مقدم و ديگرى را تالى مى‌گويند. اگر خورشيد طلوع كرده باشد [مقدم]، روز موجود است. [تالى] اگر تالى فاسد شد، مقدم هم فاسد مى‌شود. يعنى اگر روز موجود نبود معلوم مى‌شود كه خورشيد هم طلوع نكرده است، در اين برهان هم، تالى فاسد است يعنى فرض اينكه عالم فاسد شده باشد، فرض دروغى‌است تالى كه عبارت باشد از فساد عالم، فاسد است. يعنى دروغ است، و عالم فاسد نشده است، و از اين فساد تالى، نتيجه گرفته مى‌شود فساد مقدم، يعنى فرض تعدد خدايان هم دروغ است؛ بر اساس تقريرى كه در برهان تمانع ذكر مى‌شود، تالى فاسد، صدور و تحقق جهان است يعنى از دو علت، عالم واحد تحقق پيدا نمى‌كند و محال است از دو علت، معلول واحد تحقق پيدا كند يعنى اگر دو خدا مى‌بود عالمى تحقق پيدا نمى‌كرد. مفاد برهان تمانع اين است، امّا در آيه‌ى شريفه مى‌بينيم تالى فاسد، تحقق نيافتن عالم نيست بلكه تالى فاسد، فاسد شدن عالم است. مى‌فرمايد: اگر چند خدا مى‌بود عالم فاسد شده بود ولى مى‌بينيد