معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٦١ - هدف افعال الهى
بهترين آيهاى كه دالّ بر اينست كه خدا امور تكوينى را به لسان اعتبارى بيان كرده اين آيه است:
توبه / ١١١: «اِنَّ اللهَ إشْتَرى مِنَ الْمُؤمِنينَ...».
آيا واقعاً خريد و فروش بوده است، جهان را كه از خداست چگونه مىخرد؟
يا آيهى:
صف / ١٠: «هَلْ اَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَة تُنْجيكُمْ مِنْ عَذاب اَليم تُؤمِنُونَ بِاللهِ...».
آيا واقعاً تجارتى است؟ آيا ايمان كه مىآوريم آنرا در معرضفروش قرار مىدهيم وخدا مىخرد؟
بدون شك مسألهى خريد و فروش نيست و اين تعبيرى است تا ما را ترغيب كند كه ايمان بياوريم و به نتايج آن برسيم. (اتفاقاً بعضى صوفيها و دراويش براى فريب به اين آيات استدلال مىكنند، از يكى از آنها پرسيدم بيعت گرفتن شما از مردم يعنى چه؟ جواب داد خدا مىگويد من جان و مال شما را خريدم و خود خدا نگفت بِعْت. پس ما به عنوان واسطه، صيغه را جارى مىكنيم! اينها فريبكارى است و الاّ هر كه آشنا به اصول محاوره باشد مىفهمد كه اينها تعابير حقيقى نيست، بلكه بيانى است براى تشويق مردم به جهاد و نتيجهى اخروى). اينها شاهد بر اين است كه تعبيرهاى اعتبارى براى فهم ما گفته شده است، البته نه به اين معنى كه دروغ است ولى بين اعمال ما و نتائجش رابطهى تكوينى است كه براى فهم ما به اين صورت ذكر شده است مثلا «اَلدُّنْيا مَزْرَعَةُ الاْخِرَةِ» و «تَحْصُدُونَ ما تَزرَعُونَ» حاكى از همين رابطهى تكوينى است.
هدف افعال الهى
يكى از مسائلى كه دربارهى افعال الهى مطرح مىشود اين است كه آيا خداى متعال در كارهاى خودش هدفى دارد يا نه؟ و اگر دارد چيست؟ براى پاسخ، ابتداء بايد مفهوم هدف را روشن كنيم.
* مفهوم هدف
كلمهى هدف در اصل لغت گويا به معنى نقطه و نشانهاى است كه تيرانداز در نظر مىگيرد و تير را به طرف آن پرتاب مىكند. در اصطلاح عرفى منظور از هدف در افعال انسانى عبارت است از فايدهاى كه بر كار مترتّب مىشود و فاعل مختار، آن فايده را در نظر مىگيرد و براى رسيدن به آن فايده فعلش را انجام مىدهد، گويا فايده نشانهاى است كه آن را در نظر گرفته و فعلش را به سوى آن پرتاب مىكند، به اين معنى منطبق مىشود بر اصطلاحِ فلسفىِ «علّت غايى» كه فاعل مختار ابتدا علّت غايى را تصور و بعد تصديق مىكند و فعل را به خاطر آن انجام مىدهد.
ولى در اصطلاح عرفى گاهى هدف و غرض به فايدهاى كه انسان براى يك چيز قائل است