معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٦٢ - هدف افعال الهى
و كار را براى تحصيل آن هدف ارزشمند انجام مىدهد اطلاق مىشود كه ارزش آن مورد تصديق عقل و عقلاست. بنابراين اگر كسى كارى را بدون هدف عقلائى انجام دهد مىگويند كار گزافى كرده است يا مسامحةً مىگويند بى هدف است.
در اينجا بايد چند نكته مورد توجه قرار گيرد:
١ ـ اصولا همهى كارهاى اختيارى نوعى هدف و غرض دارد، ولى گاهى آن هدف، ارزشمند است و عقل پسند و گاهى عقل پسند نيست، حتّى آن افعالى كه مسامحةً مىگويند بى هدف است، وقتى با دقت حساب شود بى هدف نيست، مثلا دوستتان را مىبينيد در كنار صحرا قدم مىزند مىپرسيد مقصودت از قدم زدن چيست؟ مىگويد: مقصودى ندارم. اين مطلب اين توهّم را به ذهن مىآورد كه مىشود كارى هم بدون هدف انجام گيرد ولى وقتى دقت كنيم مىبينيم همان قدم زدن براى اين بوده است كه تفرّجى، آرامش روحى از قدم زدن حاصل آيد. ولى چون معمولا از قدم زدن و راه رفتن منظور رسيدن به مقصودى است، اگر كسى اين هدف معمولى را نداشته باشد و مثلا براى تفرّج قدم بزند مىگويند هدف ندارد در صورتى كه هدف دارد ولى هدف متعارف ندارد.
٢ ـ گاهى انسان هدفى را در نظر مىگيرد و مىخواهد كه به آن هدف برسد و حركتى متناسب با آن انجام دهد. بعد متوجّه مىشود انجام دادن آن كار مقدّماتى دارد كه تا آنها را انجام ندهد نمىتواند كار را انجام دهد مثلا كسى مىخواهد به حجّ برود، هدفش انجام مناسك حجّ است (البته مناسك هم هدفى دارد كه قرب به خداست) ولى از حالا كه تصوّر آن معنى را مىكند مىبيند حج رفتن بدون مقدّماتى ميّسر نيست بايد پاسپورت، بليط هواپيما و و... تهيه كرد. پس، از ارادهى حج رفتن ارادهى ديگرى ناشى مىشود و آن ارادهى تهيهى لوازم سفر است. چرا اين خواست و اراده متولّد مىشود؟ چون بدون آن مقدّمات نمىتوان كار كرد. مثلا شما به اداره گذرنامه مىرويد. اگر كسى از شما سؤال كرد براى چه رفتهاى؟ ممكن است جواب دهيد رفتم كه گذرنامه بگيرم و ممكن است جواب دهيد مىخواهم بروم حج، هر دو صحيح است. در اينجا در واقع شما چند فعل در طول هم داريد كه هر كدام غايت مخصوص خود را دارد، آن غايت كه در نهايت مترتب مىشود، هدف نهايى شماست و آنچه در بين به دست شما مىآيد هدفهاى متوسط است و اولين چيزى كه به دست مىآيد هدف ابتدايى و مقدّمى است.
پس ممكن است يك كار چند هدف در طول هم داشته باشد كه هر كدام نسبت به ديگرى مقدّمه و وسيله باشد. اين در صورتى است كه از اوّل، آن هدف نهايى را در نظر گرفته باشيد در