معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٦٣ - هدف افعال الهى
آن صورت همهى اين تصرّفات در سايهى آن هدف نهايى براى شما مطلوب مىشود و جزء اهداف قرار مىگيرد. ولى اگر از هدف نهايى غافل باشيد و يكى از هدفهاى متوسط را در نظر گرفته باشيد، هدف نهايى شما همين هدف متوسّط خواهد بود. خلاصه: انسان در كارش مىتواند هدفهاى متعدد داشته باشد و هدف اصلى همانست كه از اول در نظر گرفته و به خاطر آن كارهاى مقدماتى را انجام مىدهد.
٣ ـ وقتى ما در افعال خود دقت كنيم و اهداف و غايت آن را بررسى كنيم، مىبينيم همهى اين اهداف در صورتى كه عقلايى باشد، براى تأمين نيازى از نيازهاى ماست و براى ارضاء يكى از اميال و گرايشهاى درونى و روانى خود ماست. اگر غذا مىخوريم براى اشباع غريزهى تغذّى است و اگر تحصيل علم مىكنيم براى اشباع غريزهى حقيقت جويى خود ماست و...
ممكن است گاهى انسان كارى صحيح و عقلايى انجام دهد و هيچ نفعى براى خودش نداشته باشد و اين كار را صرفاً به خاطر ديگرى انجام دهد مثلا مريض بى نوايى را مىبيند، حسّ انساندوستى او را وادار مىكند كه به او كمك كند يا كسانى كه به خيال خود براى ميهن و جامعهى خود كار مىكنند و حتّى خود را به كشتن مىدهند، يا كسانى كه براى خدا كار مىكنند و مىگويند ما براى خود نفعى حتّى ثواب اخروى در نظر نداشتيم، فقط براى رضاى خدا بود، ممكن است بنظر بيايد كه در اينها هدف، نفع شخصى نيست ولى با دقت مىبينيم كه در همهى اينها انگيزهى اصلى رساندن نفعى به خود و رفع نيازى از خود است. در آنجا كه يك مريض ديديم، عاطفهى نوعدوستى ما تحريك شده بود، ما يك نياز روانى داشتيم و اين بود كه اين عاطفه را ارضاء كنيم و عمل ما اگر چه نفعى براى مريض داشته ولى غير مستقيم به نفع ما بوده است. آن كسى كه براى ميهنش خدمت مىكند، او هم يك عاطفهى ميهن دوستى، نوعدوستى يا جامعه دوستى داشته است كه براى ارضاء آن اين كار را كرده است. يا براى اين كار ارزش اخلاقى قائل بوده كه براى رسيدن به آن ارزش اين كار را انجام داده است يا فكر مىكرده در صورتى كه براى ميهن كشته شود بعدها نام نيكش بر زبانها مىماند و يك قهرمان ملّى مىشود. با هر يك از اين افكار يك نياز روانى در او حاصل مىشود كه با انجام آن كار اين نياز رفع مىشود. پس باز همهى اين اعمال براى خودش بوده است، حتّى كسى كه براى خدا كار مىكند براى رفع نياز خود است چون او معتقد است وقتى براى رضاى خدا كار كند، كارش ارزش بيشترى دارد و فضيلت بيشترى عايدش مىشود. نياز به آن فضيلت دارد و براى رفع آن، كار را براى خدا انجام مىدهد.