كرده، بر دين خود ثابت قدم ماندند. [١] برخى مفسّران، نزول آيه ٢ عنكبوت (٢٩) را نيز در مورد سميّه و جمعى ديگر از مسلمانان دانسته‌اند كه پس از ايمان آوردن به پيامبر صلى الله عليه و آله سخت تحت شكنجه مشركان قرار گرفتند. با نزول اين آيه، اين‌گونه سختيها در راه حفظ عقيده، آزمايشى الهى دانسته شد. [٢]

سنّت خدا

سنّت به معناى طريقه‌ [٣] و عادت مستمرّ است. [٤] سنّت‌ خدا، عادت خدا [٥] و جريانى از فرمان، حكم و قضاى‌ او است. [٦] در اين مدخل از «سنّةاللّه»، «سنن» و مواردى كه بيانگر معناى سنّت خدا است، استفاده شده است.

اهمّ عناوين: سنّت خدا در جامعه و موارد سنّتهاى خدا.

تغييرناپذيرى سنّت خدا

١. تغييرناپذيرى، از ويژگيهاى سنّت الهى:

وَ لَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى‌ ما كُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَ لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ وَ لَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ.

انعام (٦) ٣٤

... وَ لا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا. [٧]

اسراء (١٧) ٧٧

سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا.

احزاب (٣٣) ٦٢

اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَ مَكْرَ السَّيِّئِ وَ لا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا.

فاطر (٣٥) ٤٣

سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا.

فتح (٤٨) ٢٣

٢. پيروزى در سايه صبر و مقاومت، سنّت حتمى خداوند:

انعام (٦) ٣٤

نيز--) همين مدخل، سنّت خدا در جامعه‌

توجّه به سنّت خدا

٣. لزوم توجّه به سنّتهاى الهى، درباره مكذّبان:

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ.

آل‌عمران (٣) ١٣٧

٤. توجّه به سنّتهاى خداوند در مورد مكذّبان، هدايتگر تقواپيشگان و مايه پند براى آنان:

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ‌

[١] . مجمع‌البيان، ج ٥-/ ٦، ص ٥٩٧؛ تفسير نورالثقلين، ج ٣، ص ٩٠، ح ٢٤٢

[٢] . الدرالمنثور، ج ٦، ص ٤٥٠

[٣] . لسان‌العرب، ج ٦، ص ٣٩٩، «سنن»

[٤] . مجمع‌البيان، ج ٥-/ ٦، ص ٦٦٧

[٥] . همان ج ٧-/ ٨، ص ٦٤٥

[٦] . التحقيق، ج ٥-/ ٦، ص ٢٣٧، «سنَّ»

[٧] . مراد از «تحويل سنّت» برگرداندن عذاب از قومى است كه مستحقّ عذابند به غير آنها، ولى در سنّت خدا چنين تغييرى نخواهد بود. (الميزان، ج ١٧، ص ٥٨)