سخن به معناى كلام، قول، گفتار، بيان و نطق است. [١] در اينجا خصوصيّات و مباحث مربوط به اصل سخن مدّ نظر است، امّا پيامها و مفاهيمى كه گويندگان با بيان خويش القا مى‌كنند و سخن، تنها نقش ابزارى براى انتقال مقاصد و مطالب دارد، در عناوين و مدخلهاى خود بررسى خواهد شد. در اين مدخل از واژه‌هاى‌ «حديث»، «كلمه»، «قول»، «لفظ»، «نطق»، «لسان» و سياق بعضى از آيات استفاده شده است.

اهمّ عناوين: آداب سخن، آفات سخن، استماع سخن، انواع سخن و تأثير سخن.

آداب سخن‌

١. آغاز با سلام‌

١. شروع سخن با سلام، از جانب فرشتگان بشارت‌دهنده، هنگام رويارويى با ابراهيم عليه السلام:

وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى‌ قالُوا سَلاماً ....

هود (١١) ٦٩

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ‌ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً ....

حجر (١٥) ٥١ و ٥٢

هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ الْمُكْرَمِينَ‌ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً ....

ذاريات (٥١) ٢٤ و ٢٥

٢. آغاز سخن با سلام، از آداب سخن گفتن با مؤمنان:

وَ إِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى‌ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ....

انعام (٦) ٥٤

نيز--) تحيّت‌

٢. اجتناب از بدگويى‌

٣. لزوم اجتناب از بدزبانى و زشت‌گويى، هنگام سخن گفتن:

لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ‌ ....

نساء (٤) ١٤٨

٣. استثنا

٤. توصيه خدا به محمّد صلى الله عليه و آله در گفتن ان‌شاءاللَّه، هنگام سخن گفتن از اجراى كارى در آينده:

وَ لا تَقُولَنَّ لِشَيْ‌ءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ‌ ... [٢]

كهف (١٨) ٢٣ و ٢٤

[١] . لغت‌نامه، ج ٨، ص ١١٩٠٦، «سخن»

[٢] . از امام صادق عليه السلام ضمن حديثى نقل شده كه وحى، به رسول خدا صلى الله عليه و آله چهل روز قطع شد، زيرا به قريش فرمود: «فردا، پاسخ پرسشهاى شما را خواهم گفت». و [مشيّت خدا را] استثنا نكرد [يعنى ان‌شاءاللّه نگفت‌] پس خداوند فرمود: «و لاتقولنّ لشى‌ء إنّى فاعل ذلك غداً الّا ان يشاء اللّه». (تفسير قمى، ج ٢، ص ٣١-/ ٣٣؛ تفسير نورالثقلين، ج ٣، ص ٢٤٦، ح ٢٩)