وَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ إِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ.

زمر (٣٩) ٤٥

٧٢. خروج مشركان مكّه با سرمستى، به سوى منطقه بدر:

وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً ... [١]

انفال (٨) ٤٧

سرور منافقان‌

٧٣. سرور منافقان در ترك جهاد، هنگام مواجه شدن مسلمانان با شكست و آسيب در جنگ:

إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَ يَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ.

توبه (٩) ٥٠

٧٤. عذاب دردناك منافقان، كيفر سرور آنان از نفاق خود:

لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا ... وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ. [٢]

آل‌عمران (٣) ١٨٨

٧٥. سرور منافقان از شركت نكردن در جنگ تبوك:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ‌ ... [٣]

توبه (٩) ٨١

٧٦. سرور منافقان از گرفتارى مؤمنان به حوادث ناگوار:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ‌ ... ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لا يُحِبُّونَكُمْ‌ ... وَ إِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها ... [٤]

آل‌عمران (٣) ١١٨-/ ١٢٠

٧٧. ناپايدارى سرور منافقان صدر اسلام از ترك جهاد، در مقابل كيفر آخرتى:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ‌ ... فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَ لْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ.

توبه (٩) ٨١-/ ٨٢

سرور موقّت‌

٧٨. سرور زودگذر فراموش‌كنندگان تعاليم الهى، در پى پهره‌مندى از نعمتهاى دنيا:

فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ.

انعام (٦) ٤٤

٧٩. سرور زودگذر متخلّفان جنگ تبوك، با پايانى غم‌انگيز:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ‌

[١] . «بطر» به معناى نشاط و شادمانى بيش از اندازه است. (مفردات، ص ١٢٩، «بطر») مراد از «الّذين خرجوا» قريش است كه براى حمايت افراد خود از مكّه خارج شدند. (مجمع‌البيان، ج ٣-/ ٤، ص ٨٤٢؛ الكشاف، ج ٢، ص ٢٢٧)

[٢] . مقصود از «الّذين يفرحون بما أتوا» كسانى‌اند كه از نفاق خود خوشحال شدند. (مجمع‌البيان، ج ١-/ ٢، ص ٩٠٧؛ الكشاف، ج ١، ص ٤٥٢)

[٣] . در اين آيات، خداوند از منافقانى خبر مى‌دهد كه با رسول خدا صلى الله عليه و آله در جنگ تبوك همراه نشدند. (مجمع‌البيان، ج ٥-/ ٦، ص ٨٥؛ الكشاف، ج ٢، ص ٢٩٦)

[٤] . آيه، اشاره به منافقان دارد كه وقتى اختلافى در ميان مسلمانان به وجود مى‌آمد و مصيبت و بلايى كه از اطراف به سوى مسلمانان متوجّه مى‌شد، موجب خوشحالى آنان مى‌گرديد. (جامع‌البيان، ج ٣، جزء ٤، ص ٩٠، ح ٦١٠٢)