فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٨٧ - كلام مرحوم مصنف در تضعيف گفته سيد صدر

جواب‌

در جواب اين اشكال مى‌فرمايد انقلاب شيئ بشيئ ديگر دو نحوه است:

١- انقلاب صفت بصفتى ديگر نظير انقلاب هيولا از نار به هوا و از هوا

به آب.

٢- انقلاب حقيقتى بحقيقتى ديگر مثل انقلاب جواهر خارجى در

ذهن بمقوله كيف، در قسم اوّل البتّه اشتراك در مادّه شرط است زيرا فرض‌

انقلاب صفت بتنهائى است پس مادّه در دو حالت بايد محفوظ باشد، امّا در قسم‌

دوّم اين شرط معنا ندارد و انقلاب در بحث ما از قسم دوّم است.

بلى ناگفته نماند كه در همين قسم دوّم عقل نيز امر مبهم عامّى را تصوّر

مى‌كند، همچون مفهوم شيئ يا نفس الامر و امثال اينها ولى اينها در حقيقت مادّه‌

و هيولاى مشترك نيستند بلكه مجرّد انتزاع و جامع عقلى هستند.

قوله: ليس عليه: ضمير در « عليه » به بقاء موجود ذهنى بر حقيقت‌

خارجيّه‌اش راجع مى‌باشد.

قوله: اورد على نفسه: ضمير فاعلى در « اورد » و ضمير مجرورى در

« نفسه » به سيّد صدر راجع است.

قوله: انّ هذا هو القول بالشّبح: مشار اليه « هذا » جوابى است كه مرحوم‌

فصول الحكمة، شرح فارسى بر منظومه (مبحث الهيات) ؛ ج‌١ ؛ ص٢٨٧

ّد صدر داده.

قوله: و اجاب بانّه الخ: ضمير در « بانّه » بمعناى شأن مى‌باشد.

قوله: حقيقة معيّنة: يعنى قائلين بشبح براى شيئ حقيقت معيّنه‌اى قائلند

قهرا شبح كه موجود ذهنى است با آن مخالف مى‌باشد امّا ما براى شيئ حقيقت‌

معيّنى قائل نمى‌شويم تا اينجواب بمقاله قائلين بشبح برگردد بلكه معتقديم كه‌

براى اشياء حقيقت مبهمى همچون امر دائر بين جوهر و كيف مى‌باشد و بديهى‌

است با اين تقرير ديگر نمى‌توان جواب مزبور را به قول قائلين بشبح راجع‌

دانست.