فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٩٣ - فصل در بيان صرف الوجود بودن حقتعالى

چنانچه معلّم ثانى مى‌گويد:

حقّ به قولى كه مطابق با مخبر عنه باشد گفته مى‌شود.

و نيز حقّ را به موجودى كه بالفعل حاصل باشد اطلاق مى‌كنند.

چنانچه آنرا بموجودى كه هيچ روزنه و رخنه‌اى براى بطلان در آن‌

نمى‌باشد مى‌گويند.

و وجود اوّل تبارك و تعالى هم حقّ است از جهت خبر دادن از او و هم‌

حقّ است از حيث وجود يعنى وجود بالفعل مى‌باشد و هم حقّ است بملاحظه‌

اينكه راهى و روزنه‌اى براى بطلان بسويش وجود ندارد.

ولى ما هرگاه گفتيم: انّ اللّه تبارك و تعالى حقّ معناى سوّم را اراده داريم‌

يعنى چون او واجبى است كه شائبه بطلان در او نمى‌باشد و بواسطه‌اش هر باطل‌

و معدومى وجودش ثابت مى‌گردد چنانچه شاعر گفته:

الا كلّ شيئ ما خلا اللّه باطل تمام شد كلام معلّم ثانى.

شرح فارسى:

توضيح‌

فارابى مى‌گويد حقّ سه تفسير دارد:

١- كلاميكه با مخبر عنه در واقع مطابق باشد حقّ است مثلا زيد اگر در

خارج ايستاده باشد و متكلّم همين معنا را بازگو كند و بگويد زيد ايستاده است‌

باين كلام حقّ گويند و در مقابل كذب باطل است.

٢- هر موجودى كه از مرحله قوّه به فعل رسيده باشد به آن حقّ گويند،

در نتيجه موجودات شأنى و بالقوّه را باطل گويند.

و از اين تفسير چنين معلوم مى‌شود حقّ باين تفسير دو فرد دارد:

اوّل: واجب.

دوّم: ممكن در حالت وجود فعلى.

٣- هر موجودى كه فساد و زوال در او نباشد حقّ است و در مقابل‌

موجودات فانى باطل مى‌باشند.