فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٦٩ - عارض بودن وجود بر ماهيت در عالم ذهن

كه وحدت وجود را بايشان نسبت داده‌اند به لازمى كه ذكر شد نمى‌توان ملتزم شد

و آنطور كه در شوارق آمده و فرموده بنابر مذهب وحدت وجود ممكنست باين لازم‌

ملتزم شد، كلام درستى نيست زيرا آنچه را كه صوفيّه گفته‌اند در مقام وجود

حقيقى است و امّا در مقام شيئيّات ماهيّات و عالم مفاهيم ايشان نيز باتّحاد

ماهيّات قائل نبوده و ممكن نيست بآن ملتزم باشند.

شرح فارسى:

توضيح‌

حاصل اين دليل آنستكه:

شبهه‌اى نيست در اينكه وجود معناى واحد و امر فاردى است با توجّه‌

باين مطلب اگر ماهيّت عين آن باشد دو تالى فاسد پيش مى‌آيد:

اوّل: آنكه تمام ماهيّات متغايره بلكه متضادّه با هم بايد متّحد باشند مثل‌

ماهيّت انسان با شجر يا ماهيّت بياض باسواد.

دوّم: آنكه حمل ماهيّات بر هم بايد از قبيل حمل اوّلى باشد، زيرا طبق‌

اين فرض تمام مصداقا و مفهوما با هم متّحد مى‌باشند و التزام باين دو امر ممكن‌

نيست.

امّا بطلان اوّل: بديهى و ضرورى است كه ماهيّات با يكديگر تغاير

ذاتى دارند اعمّ از آنكه در تمام ذات و اساسا در جنسى با هم اشتراك نداشته يا

بفرض اشتراك در جنس در بعض ذات كه فصل باشند از يكديگر ممتاز هستند

همچون فرس و انسان كه اگرچه در جنس حيوان با هم مشتركند ولى در فصل از

هم جدا و بينشان ميز و جدائى است.

و امّا بطلان دوّم: بعد از روشن شدن تغاير ذاتى بين ماهيّات بطلان اين‌

تالى روشن و واضح است و بوضوح مى‌توان دريافت كه حمل ماهيّات بر يكديگر

حمل اوّلى نبوده بلكه يا اساسا قابل حمل بر يكديگر نيستند و يا در صورت صحّت‌

حملشان، حمل شايع است نه اوّلى همچون حمل حيوان بر انسان يا اسود بر

فرس.