نصارى در ايشان داخل نيستند. و مصدّق اين، قول خداى عز و جل است: «كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ»[١]؛ يعنى: «تكذيب كردند پيش از ايشان قوم نوح». «كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ»[٢]؛ يعنى: «تكذيب كردند ياران ايكه‌[٣]». «كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ»[٤]؛ يعنى: «تكذيب كردند قوم لوط».[٥] و حضرت بعد از ذكر سه فرقه‌اى مزبوره مى فرمايد: «در ايشان، يهودان- كه گفتند: عُزَير پسر خدا است- داخل نيستند و نه نصارا- كه گفتند: مسيح پسر خدا است-. و زود باشد كه خدا يهود و نصارى را داخل جهنّم گرداند، و هر گروهى را به كردارهاى ايشان داخل آتش گرداند.

و قول ايشان: و گمراه نكردند ما را، مگر گناهكاران؛ زيرا كه ايشان ما را به سوى راه خويش دعوت كردند. در معنى همان قول خداى عز و جل است در باب ايشان، در هنگامى كه ايشان را جمع فرموده به سوى آتش، يا در آن جمع فرموده: «قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ،»[٦] تا قول آن جناب كه: «كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً»[٧]».[٨] و حضرت مى فرمايد: تا آنكه چون به يكديگر رسند در دوزخ همه ايشان، بعضى ازايشان از بعضى بيزارى جويد، كه از يكديگر بيزار شوند و يكديگر را لعنت كنند. و بعضى ازايشان خواهد كه بر بعضى حجّت آورد و غالب گردد، به جهت اميدوارى گشايش و خلاص، تا آنكه رها شوند از بزرگى آنچه بر ايشان فرود آمده، و حال آنكه آن وقت، وقت ابتلاء و امتحان و پذيرفتن بهانه و هنگام نجات نيست. و اين آيات و امثال‌

[١]. حج، ٤٢؛ ص، ١٢؛ غافر، ٥؛ ق، ١٢؛ قمر، ٩.

[٢]. شعرا، ١٧٦.

[٣]. و« ايكه»، بيشه‌اى بود نزديك مدائن و در آن اشجار و اثمار بسيار بود.

[٤]. شعرا، ١٦٠.

[٥]. و ظاهر اين است كه مراد حضرت عليه السلام اين باشد كه خدا در همين سوره، بعد از آنچه مذكور شد، قصّه امّت‌هاى سالفه را جدا ذكر فرموده؛ مانند قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب ايكه، و حضرت عاد و ثمود را ذكر نفرموده؛ زيرا كه مقصود، تخصيص مجرمان است. و ذكر آنچه ذكر فرموده كفايت مى‌كند. ليكن در قصه نوح، لفظ قَبْلَهُمْ موجود نيست و در جاى ديگر از قرآن چنين كلامى هست.( مترجم)

[٦]. اعراف، ٣٩.

[٧]. اعراف، ٣٨.

[٨]. و در قرآن در سوره اعراف،« كُلَّما» تا« جَمِيعاً»، پيش از لفظ« قالَتْ» است. و ترجمه آن به ترتيب قرآن اين است:« در هر زمان كه درآيند گروهى در دوزخ، لعنت كنند مانند خويش را( كه هم‌دينان ايشان باشند)، تا آنكه چون به يكديگر رسند در دوزخ همه ايشان، گويند آن گروهى كه پس‌روان ايشان بوده‌اند در دنيا، يا از پى درآيندگان ايشان در دوزخ، براى آنان كه پيشوايان ايشان‌اند كه: اى پروردگار ما! اين گروه گمراه كردند ما را، پس بده به ايشان عذابى دو چندان كه ما را هست از آتش دوزخ؛ يكى براى گمراهى و يكى براى گمراه كردن ديگران.( مترجم)