كه از زمين بود افشان نمود، افشاندنى سخت، و آنچه را كه از آسمان‌ها بود پراكنده فرمود، پراكنده كردنى به غايت. بعد از آن، به آنچه در درست راست او بود فرمود كه: از تو رسولان و پيغمبران و اوصياى ايشان، و مردمان به غايت راست‌گويان و مؤمنان و نيك‌بختان، و هر كه نوازش [و تكريم‌] او را مى‌خواهم، آفريده مى‌شود؛ پس واجب شد از براى ايشان، آنچه فرمود، چنانچه فرمود. و به آنچه در دست چپ او بود فرمود: از تو ستمكاران و مشركان و كافران و از حد درگذرندگان، و هر كه خوارى و بى‌مقدارى و بدبختى او را مى‌خواهم، خلق مى‌شود؛ پس واجب شد از براى ايشان، آنچه فرمود، چنانچه فرمود. بعد از آن، اين هر دو سرشت را به هم آميخت، و اين است معنى قول خداى عز و جل: «إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوى‌»؛ پس «حبّ»، سرشت مؤمن است كه خدا محبت و دوستى خود را بر آن انداخت، و «نوى»، سرشت كافران است كه از هر خوبى دور شدند. و جز اين نيست كه سرشت كافران «نوى» ناميده شده. از براى آنكه سرشت كافران از هر خيرى «نأى» به هم رسانيده و از آن دور شده‌[١]، و خداى عز و جل فرموده است: «يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ»[٢]؛ يعنى:

«بيرون مى‌آورد زنده را از مرده، و بيرون مى‌آورد مرده را از زنده». و حضرت فرمود:

«پس زنده، مؤمنى است كه سرشتش از سرشت كافر بيرون مى‌آيد، و مرده‌اى كه از زنده بيرون مى‌آيد، كافرى است كه از سرشت مؤمن بيرون مى‌آيد؛ پس زنده، مؤمن است و مرده، كافر. و اين است معنى قول خداى عز و جل: «أَ وَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ»[٣]؛ پس مردنش، آميزش سرشت او بود با سرشت كافر، و زندگيش در هنگامى بود كه خداى عز و جل در ميان اين دو جدايى انداخت به سخن خويش. و همچنين خداى عز و جل مؤمن را در وقت زادن از تاريكى بيرون مى‌برد به سوى روشنى، و در آن داخل مى‌گرداند، بعد از آنكه در تاريكى داخل بوده، و كافر را از روشنى بيرون مى‌برد به سوى تاريكى، و در آن داخل مى‌گرداند، بعد از آنكه در روشنى داخل بوده و با آن همراهى نموده. و اين است معنى قول خداى عز و جل: «لِيُنْذِرَ

[١]. و نأى- به فتح نون و سكون همزه بر وزن سعى- به معنى دور شدن است. و اين تغيير بنابر ظاهر، ظاهراست، چنانچه در حبّ نيز چنين است؛ زيرا كه حبّ- به فتح حاء و تشديد باء- كه به معنى دانه است، با حبّ- به ضمّ حاء- كه به معنى دوستى است، در صورت و ظاهر خط يكى هستند. و ترجمه ظاهر آيه اين است:« به درستى كه خدا شكافنده دانه است به گياه، و استخوان خرما به درخت».( مترجم)

[٢]. انعام، ٩٥.

[٣]. انعام، ١٢٢.