مى‌رود، و فرج او است كه جماع كردن از جانب آن است، و زبان او است كه به آن مى‌گويد، و سر او است كه روى او در آن است؛ پس هيچ عضوى از اين اعضا نيست، مگر آن‌كه از جانب ايمان به چيزى موكّل شده است كه غير از آن چيزى است كه عضو ديگر كه مانند آن است به آن موكّل شده است، به آنچه از جانب خداى- تبارك اسمه- واجب است، كه كتاب خدا به آن از براى اينها سخن مى‌گويد، و به آن بر اينها گواهى مى‌دهد. پس بر دل واجب ساخته، غير از آنچه بر گوش واجب ساخته، و بر گوش واجب ساخته، غير از آنچه بر چشم‌ها واجب ساخته، و بر چشم‌ها واجب ساخته، غير از آنچه بر زبان واجب ساخته، و بر زبان واجب ساخته، غير از آنچه بر دست‌ها واجب ساخته، و بر دست‌ها واجب ساخته، غير از آنچه بر پاى‌ها واجب ساخته، و بر پاى‌ها واجب ساخته، غير از آنچه بر فرج واجب ساخته، و بر فرج واجب ساخته، غير از آنچه بر رو (/ چهره) واجب ساخته؛ پس آنچه بر دل واجب شده است ازايمان، اقرار و معرفت و اعتقاد و رضا و تسليم است به اينكه خدايى نيست، مگر خدا، در حالتى كه تنها است و او را شريكى نيست، و در حالى كه خدايى است يگانه كه عديل و نظير ندارد، و زن و فرزندى را فرا نگرفته، و اينكه محمد بنده و رسول او است- صلوات اللَّه عليه و آله-، و اقرار به آنچه از نزد خدا آمده؛ خواه پيغمبر باشد و خواه كتاب.

و اين مجمل آن چيزى است كه خدا بر دل واجب گردانيده از اقرار و معرفت، و اين كار دل است. و اين است معنى قول خداى عز و جل: «إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَ لكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً»[١]؛ و ترجمه تمام آيه اين است كه: «كى (/ چه كسى) كافر مى‌شود به خدا از پس ايمان خويش، مگر كسى كه به جور بر آن داشته شود، و دلش آرميده باشد به ايمان، و عقيده‌اش متغيّر نگردد. وليكن هر كه بگشايد به كفر سينه خود را و به آن اعتقاد كند، پس بر ايشان است خشم سختى از خدا، و از براى ايشان است عذابى بزرگ». و خداى- تعالى- فرموده: «أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»[٢]؛ يعنى: «بدانيد و آگاه باشيد! كه دل‌هاى مؤمن به ياد خدا آرام مى‌گيرد». و فرموده است: «الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ»[٣]؛ يعنى: «آن كسانى كه ايمان آوردند به دهان‌هاى خويش، و ايمان نياورد دل‌هاى ايشان». و فرموده: «إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ»[٤]؛ يعنى: «اگر آشكار كنيد

[١]. نحل، ١٠٦.

[٢]. رعد، ٢٨.

[٣]. مائده، ٤١.

[٤]. بقره، ٢٨٤.