وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ‌ اگر آنچه مى‌گويند صحيح باشد و جهان را چند خدا باشد لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَ‌ تعدد خدايان موجب تباهى آسمانها و زمين و مردم مى‌شود چنانچه در آيه ديگر مى‌فرمايد لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا.

بعضى گفته‌اند يعنى اگر واقعيت تغيير كند و مطابق نظر آنها شود آنچه موجب پايدارى جهان است نابود مى‌شود يا اگر آنچه محمد ٦ آورده برگردد و بدل به شرك شود خداوند قيامت را بر پا خواهد داشت و عالم را از خشم تباه مى‌كند يا اگر خداوند تابع هواى نفس آنها شود و آنچه از شرك و باطل مايلند بفرستد از خدائى خارج خواهد شد و قادر به نگهدارى آسمان و زمين نيست.

أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً يعنى: يا از آنها تقاضاى كمك مالى مى‌كنى «فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ» رزق و توشه پروردگارت در دنيا و ثوابش در آخرت بهتر است چون دوام و گسترش دارد.

وَ لَوْ رَحِمْناهُمْ وَ كَشَفْنا ما بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ اگر به آنها رحم كنيم و قحط سالى را برداريم.

روايت شده است كه اعراب گرفتار قحط شديدى شدند به طورى كه گوشت ميمونهاى بزرگ يا غذاى تهيه شده از خون و پشم را مى‌خوردند به نام (علهز).

ابو سفيان خدمت پيامبر آمده گفت تو را سوگند به ارتباط خويشاوندى مى‌دهم مگر مدعى نيستى كه رحمت براى جهانيانى. پدران را با شمشير كشتى اينك فرزندان را گرفتار گرسنگى كرده‌اى اين آيه نازل شد: وَ لَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ‌ آنها را دچار عذاب كشته شدن كرديم باز دست نكشيدند تا بالاخره دربى ديگر از عذاب شديد بر آنها گشوديم همان گرسنگى است كه از كشته شدن و اسارت بدتر است‌ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ‌ ديگر متحير و سرگردان شدند و پيش تو آمده تقاضاى لطف و محبت كردند قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ بگو در اختيار چه كسى ملكوت هر چيزى هست يعنى قدرت نهائى بر هر چيز يا منظور از «مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ» خزينه و انبار هر چيز است‌ «وَ هُوَ يُجِيرُ» او به فرياد هر كس كه بخواهد مى‌رسد «وَ لا يُجارُ عَلَيْهِ» ولى كسى نمى‌تواند مانع او بشود و هر كس را او بخواهد گرفتار كند كسى نمى‌تواند به فريادش برسد.

إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ‌ يعنى اگر در آسمانها خدايان ديگرى وجود داشت با خداى جهان آفرين هر كدام آنچه آفريده بودند جدا مى‌كردند و در اختيار خويش مى‌گرفتند و بين‌