شرح اصول فقه - محمدى، على - الصفحة ٦٢ - ٥- - معنى الحسن و القبح الذاتيين
عنوان عدل باشند تا حسن شوند و يا داخل در عنوان ظلم باشند تا قبيح شوند ولى خود عدل و ظلم بذاته حسن يا قبيح است با حفظ اين دو مقدمه مىگوئيم:كارهاى اختيارى ما هركدام معنون به عنوانى هستند مثل عنوان ضرب-تعظيم صديق-عدل-صدق،حال بعضى از عناوين علت هستند براى حكم عقلاء به حسن و يا قبح يعنى تمام الموضوع هستند براى اين حكم و هركجا كه اين عنوان باشد عقلاى عالم بدون معطلى و بطور جزمى حكم مىكنند به حسن يا قبح.
نام اين قسم از حسن و قبح را حسن و قبح ذاتى مىگذاريم:
مثلا عنوان عدالت و ظلم-علم و جهل،عنوان عدل حسن ذاتى دارد.يعنى تمام موضوع براى حكم به حسن است و مادامىكه عنوان عدالت صادق است محال است كه عمل عدل باشد ولى قبيح باشد و كذلك العلم و در مقابل عنوان ظلم و جهل قبح ذاتى دارد و مادامىكه بر يك كارى عنوان ظلم صادق باشد محال است كه حسن باشد.مگر عنوان عوض شود يعنى ظلم نباشد.
و اينكه اين قسم را حسن و قبح ذاتى مىناميم بخاطر اين است كه اين عنوان فى نفسه و مستقلا متصف به حسن و قبح مىشود.
بدون اينكه داخل در تحت عنوان ديگرى باشد.و خلاصه محتاج به واسطه در اتصاف نيست.
بعضى از عناوين،مقتضى از براى حسن و قبح هستند يعنى عنوان يك عنوانى است كه لو خلّي و طبعه داخل در تحت عنوان حسنى است و مقتضى حكم عقلاء به حسن است ولى گاهى با حفظ همين عنوان داخل در تحت عنوان قبيح مىشود و باعث حكم به قبح مىگردد مىگردد در اثر عروض عوارض يا داخل در عنوان حسن مىگردد لو خلّي و طبعه مقتضى قبح يا حسن است ولى گاهى به واسطه عروض عوارض داخل در عنوان حسن يا قبيح مىگردد.نام اين قسم را