شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٤٨ - فرق ميان«تأويل» و«تنزيل»

است ... گروهى ديگر گفته‌اند: منظور از تأويل، معنايى مخالف لفظ است. و اين معنا چنان شايع شده كه كلمه تأويل، حقيقت ثانوى اين معنا شده، بعد از اين كه بحسب لفظ براى مطلق ارجاع يا مرجع بوده است. به هر حال، اين معناى تأويل، معنايى است كه در ميان متأخران رواج دارد؛ همان گونه كه معناى اول، در ميان مفسران قديم رواج داشته است.

نكته شايان توجه، اين است كه در قرآن كريم، به جز يك بار، در همه موارد،[١] كلمه «تأويل» در معناى مخالف ظاهر لفظ به كار رفته است و شايد، به همين دليل به تدريج اين واژه در معناى مخالف ظاهر لفظ، حقيقت ثانوى گرديده است.

فرق ميان «تأويل» و «تنزيل»

در شمارى از روايات، «تأويل قرآن» در برابر «تنزيل قرآن» قرار گرفته است، مانند آنچه از امام على عليه السلام روايت شده كه مى‌فرمايد:

سَلوني عَن كِتابِ اللَّهِ عَزَّ وجَلَّ، فَوَاللَّهِ ما نَزَلَت آيَةٌ مِنهُ في لَيلٍ أو نَهارٍ، ولا مَسيرٍ ولا مُقامٍ، إلّاوقَد أقرَأَنيها رَسولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله وعَلَّمَني تَأويلَها.[٢]

از من در باره كتاب خداوند عز و جل بپرسيد. سوگند به خدا كه هيچ آيه‌اى از آن، در روز يا در شب، به هنگام حركت يا هنگام ايستادن، نازل نشده است، مگر آن كه پيامبر خدا، مرا به خواندن آن وا داشته و تأويل آن را به من آموخته است.

سخن امام عليه السلام كه به اين رسيد ابن‌كوا پرسيد:

يا أميرَ المُؤمِنينَ، فَما كانَ يَنزِلُ عَلَيهِ وأنتَ غائِبٌ عَنهُ؟

اى امير مؤمنان! در آيه‌هايى كه بر وى (پيامبر صلى الله عليه و آله) نازل شده و تو همراهش نبودى، چگونه است؟

[١]. در شانزده مورد.

[٢]. دانش‌نامه امير المؤمنين عليه السلام: ج ١٠ ص ٥٥٤ ح ٤٩٠٩.