شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٤٩ - جدل، در اصطلاح منطق

است. مشهورات، قضايايى اند كه ميان مردم شهرت يافته‌اند و همه يا بيشتر يا گروهى از عقلا آن را پذيرفته‌اند. قضاياى مشهوره بر دو قسم اند: به معناى اعم و به معناى اخص كه توضيح آنها در علم منطق آمده است.[١] مسلّمات، قضايايى اند كه به سبب توافق مردم و تسليم در برابر آنها صادق به شمار مى‌آيند؛ چه در واقع، صادق باشند يا كاذب يا مشكوك.[٢] در مباحثات و مناظرات جدلى، اگر مراد، اسكات خصم باشد، مسلَّمات را در استدلال به كار مى‌برند و اگر هدايت و ارشاد طرف مقابل مراد باشد، چنانچه مستعدّ درك برهان نباشد، از نزديك‌ترين راه او را به درك واقعيت قادر مى‌سازند.[٣] گفتنى است در جدل، سائل تدريجاً پرسش‌هايى را پيش مى‌كشد تا در نهايت به مقصود خود كه اسكات خصم است، نزديك شود و با مهارت، مجيب را به سوى اعتراف و تسليم به مقدماتى كه مستلزم نقض وضع است سوق دهد؛ آن‌گاه با مقدماتى كه مجيب به آنها اعتراف كرده، قياسى جدلى تشكيل مى‌دهد تا به وسيله آن وضع او را نقض كند و مجيب هم مى‌كوشد تا وضع خود را از راه تشكيل قياسى از مشهوراتِ مورد قبول سائل حفظ كند و تن به الزام ندهد.[٤] جدل اگر در مسير حق و متكى به منطق و براى تبيين واقعيت‌ها و ارشاد بى‌خبران باشد، ممدوح، و چنانچه متكى به ادلّه واهى و ناشى از تعصب، جهل و غرور، و براى اغفال صورت پذيرد، مذموم است و در قرآن كريم از هر دو مورد آن سخن به ميان آمده است.[٥]

[١]. المنطق: ص ٣٢٥ و ٣٨٦.

[٢]. المنطق: ص ٣٥١.

[٣]. المنطق: ٣٨٦ و ٣٩٠.

[٤]. دانشنامه جهان اسلام: ج ٩ ص ٧١٠- ٧١٢؛ التعريفات: ص ٨٨؛ الشفاء( برهان): ج ٣ ص ٥٥.

[٥]. ر. ك: بحار الأنوار: ج ٧٠ ص ٤٠٠.