شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٨٨ - مثل در لغت و اصطلاح

پژوهشى در باره مثل‌هاى قرآن‌[١]

يكى از شاخصه‌هاى بيانى قرآن، أمثال آن است. قرآن از اين عامل بهترين بهره را برده و مفاهيم عالى خود را ماهرانه در قالب تمثيل و تشبيه بيان كرده است؛ چرا كه در قرآن مسائل عقلى بسيارى وجود دارد كه بيشتر مردم توان فهم آن را ندارند و از سوى ديگر مردم به محسوسات خو كرده‌اند و از اين رو، خداوند متعال برخى از مفاهيم بلند عقلى را در قالب مَثَل بيان فرموده تا عموم مردم، آنها را به تناسب ادراك خود دريابند.

مَثَل در لغت و اصطلاح‌

امثال، جمع مَثَل‌[٢] بر وزن حَسَن، صفت مشبهه از ريشه «م ث ل» به معناى شباهت دو چيز در صفات و ويژگى‌هاست.[٣] واژگان «مَثَل، مِثل و مثيل» با تفاوت معنايى اندك‌[٤] در جايى به كار مى روند كه بين دو چيز در صفات و خصوصيات ظاهرى و باطنى، شباهت و به تعبيرى مثليت باشد.[٥] امثَل، وصف تفضيلى است و در جايى كاربرد دارد كه چيزى در وصف مثليت و شباهت، برترى و فضيلتى داشته و به‌

[١]. اين پژوهش، به وسيله فاضل گرامى جناب آقاى سيّد حامد على‌زاده موسوى، انجام شده است.

[٢]. مجمع البحرين: ج ٥ ص ٤٧٢ ماده« مثل».

[٣]. ر. ك: معجم مقاييس اللغة: ج ٥ ص ٢٩٦؛ التحقيق: ج ١١ ص ٢٥ ماده« مثل».

[٤]. الفروق اللغوية: ص ٤٨٠.

[٥]. الكشاف: ج ١ ص ٧٢؛ البحر المحيط: ج ١ ص ١٢٢.