شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٥٠ - پيشينه جدل در اسلام

ابن سينا گفته است كه جدل در موارد زير مفيد است:

١. مُجاب ساختن و اسكات كسانى كه ادعاى دانش دارند و بر مسلك خطايند و قادر نيستند كه از راه برهان، حقيقت را دريابند.

٢. كسانى كه مى‌خواهند به عقيده حق و درست راه يايند و آن را بپذيرند؛ ليكن توان حركت از راه برهان را ندارند.[١]

پيشينه جدل در اسلام‌

گفتگوها و مكاتبات پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و پيروانش با مشركان، يهود و نصارا و پادشاهان براى متقاعد كردن آنان و دفاع از اصول اعتقادى اسلام، از نمونه‌هاى بارز جدال احسن به شمار مى‌آيند.

بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله با ظهور فرقه‌هاى مذهبى و اختلاف ميان آنها، جدل‌ها و منازعات سياسى و اعتقادى بالا گرفت. مذاهب گوناگونى مانند شيعه، خوارج، قدريّه و مرجئه هر يك براى اثبات حقانيت خود و ردّ باورهاى مخالفان جدل‌هاى زيادى كردند. در ميان مذاهب كلامى، قدريّه و معتزله هر يك بر مبناى اصول و طريقه كلامى خويش، جدل‌هايى با مخالفان داشته‌اند و در اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم كه اشاعره و ماتريديه در اعتراض به مذهب كلامى معتزله و شيعه به جمع فرقه‌هاى كلامى پيوستند، مجادلات اعتقادى زياد شد و اين امر به وضع قواعدى براى تنظيم و ترتيب جدل انجاميد.[٢] به گفته ابن‌خلدون‌[٣] جدل، شناخت آداب مناظراتى است كه ميان پيروان مذاهب و مانند آن روى مى‌دهد. اين فنّ، زمانى پديد آمد كه بحث و مناظره در رد يا قبول‌

[١]. الشفاء: ج ٣ ص ٥٠- ٥٢؛ دانش‌نامه جهان اسلام: ج ٩ ص ٧١٥.

[٢]. دانش‌نامه جهان اسلام: ج ٩ ص ٧١٦.

[٣]. تاريخ ابن خلدون: ج ١ ص ٤٥٧.