شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٩٢ - مثل در قرآن

داستان‌هاى كليله و دمنه. مختلطه، امثالى هستند كه در آن، انسان، حيوانات و جمادات در گفتار و كردار دخالت دارند؛ مانند داستان سليمان و مور.[١]

مَثَل در قرآن‌

مثل در قرآن، در معانى متعددى به كار رفته است؛[٢] گاه به معناى سرگذشت و رخدادهاى پيشينيان آمده است؛ مانند:

«أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ.[٣]

آيا پنداشتيد كه داخل بهشت مى‌شويد، حال آن كه هنوز مانند آنچه بر سر پيشينيانِ شما آمد، بر سر شما نيامده است».

گاه به معناى عبرت و مايه عبرت؛ مانند:

«فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلًا لِلْآخِرِينَ.[٤]

و آنها را پيشگامان در عذاب و عبرتى براى آيندگان قرار داديم».

در مواردى نيز به معناى الگو و نمونه به كار رفته است؛ مانند:

«ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَ قِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ.[٥] خداوند براى كسانى كه كفر ورزيده‌اند، زن نوح و زن لوط را مثل آورده كه آن دو در نكاح دو بنده از بندگان شايسته ما بودند و به آن ها خيانت كردند و كارى از دست شوهران آنها در برابر خدا ساخته نبود، و گفته شد با داخل‌شوندگان، داخل آتش شويد».

[١]. جواهر الادب: ج ١ ص ٢٨٧- ٢٨٨.

[٢]. ر. ك: البرهان فى علوم القرآن: ج ١ ص ٤٨٨- ٤٩٢؛ الإتقان فى علوم القرآن: ج ٢ ص ٣٤٤- ٣٤٩؛ الأمثال فى‌القرآن الكريم: ص ٤٣- ٥٧.

[٣]. بقره: آيه ٢١٤.

[٤]. زخرف: آيه ٥٦.

[٥]. تحريم: آيه ١٠.