شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٨٩ - ويژگىها و فوايد تمثيل

عبارتى نمونه باشد.[١] مَثَل، گاهى در معناى «نمونه» نيز به كار رفته است. افزون بر اين، مَثَل با حفظ معناى اصلى خود، وجوه و كاركردهاى معنايى متفاوتى يافته است؛ از جمله مَثَل به معناى سرگذشت، داستان، گفتار مشهور و نمونه، حكمت نافع، صفت، دليل و عبرت به كار رفته است.[٢] اصطلاح «مَثَل زدن» يا «تمثيل» در علم بيان، در معنايى هماهنگ با مفهوم لغوى آن، عبارت است از تشبيهى كه به تبيين بهتر مراد متكلم بينجامد.[٣] مَثَل، گاه در قالب تشبيه تمثيل، و گاه در قالب استعاره مركب كه وجه شبه در آنها از امور متعدد منتزع شده است، رخ مى‌نمايد، اعم از آن كه مشبهٌ‌به از امور حسى باشد يا غير حسى‌[٤] و يا اين كه به واقعيت خارجى اشاره داشته يا فرضى و خيالى باشد.[٥]

ويژگى‌ها و فوايد تمثيل‌

محسوس‌ترين فايده تمثيل را مى‌توان تسهيل و تسريع در فهم دانست؛ زيرا مفاهيم معقول گاه چنان ظريف و پيچيده اند كه جز از راه تمثيل قابل فهم و تفهيم نيستند، از همين روست كه بسيارى تمثيل را تشبيه معقول به محسوس دانسته‌اند.[٦] دانشمندان، در فوايد تمثيل بسيار سخن گفته‌اند. ابن اثير، تمثيل را داراى سه ويژگى مبالغه، بيان و ايجاز دانسته است.[٧] به گفته نظّام، در تمثيل چهار ويژگى هست كه در ساير گفتارها يافت نمى‌شوند و عبارت اند از ايجاز لفظ، معنارسانى‌

[١]. التحقيق: ج ١١ ص ٢٥ ماده« مثل».

[٢]. الكشاف: ج ١ ص ٧٢؛ البرهان فى علوم القرآن: ج ١ ص ٤٩٠؛ لسان العرب: ج ١١ ص ٦١٢ ماده« مثل»؛ نثر طوبى: ج ٢ ص ٣٨٥.

[٣]. ر. ك: جواهر الأدب: ج ١ ص ٢٦٠؛ مجمع الأمثال: ص ٢٠؛ مفردات الفاظ القرآن: ص ٨٢١ ماده« مثل».

[٤]. مختصر المعانى: ص ١٩٦- ١٩٧ و ٢٢٥؛ نثر طوبى: ج ٢ ص ٣٨٥.

[٥]. الميزان فى تفسير القرآن: ج ١٤ ص ٤٠٨.

[٦]. البرهان فى علوم القرآن: ج ١ ص ٤٨٨؛ الإتقان فى علوم القرآن: ج ٢ ص ٣٤٤؛ الإنصاف: ج ١ ص ٢١٨.

[٧]. المثل السائر: ج ٢ ص ١٢٢.