شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٩٨ - اقسام امثال قرآن

امثال كامنه، امثالى هستند كه در ظاهر عبارت به صراحت به مثل بودن آنها اشاره نشده است؛[١] ولى از جان كلام مى‌توان مثلى را بيرون كشيد؛ مانند:

«وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ.[٢]

زمين پاك و آماده، گياهش به اذن پروردگارش بر مى‌آيد؛ و زمين ناپاك و نامناسب جز اندك و بى‌فايده از آن بر نمى‌آيد. اين گونه آيات خود را براى گروهى كه شكر مى‌گزارند، گونه گون بيان مى‌كنيم».

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله اين آيه را مثلى پنهان شده و از امثال كامنه قرآن معرفى كرده و مراد از «بلد طيب» را دل پاك مومن، و مقصود از «بلد خبيث» را دل ناپاك انسان شرور و كافر دانسته است.

برخى تمثيل را در سه قسم رمزى، قصصى و طبيعى جاى داده و بر آن رفته‌اند كه فقط تمثيل قصصى و طبيعى در قرآن وجود دارد.[٣] منظور از تمثيل رمزى داستان‌هايى است كه از زبان پرندگان و گياهان و حتى جمادات بيان مى‌شوند كه بعضى، قصص قرآنى چون داستان مورچه با سليمان را از اين مقوله دانسته‌اند، در حالى كه چنين تفسيرى بر خلاف تصريح قرآن است؛ چرا كه اين كتاب بر طبق آيه‌ «لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى‌ وَ لكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ؛[٤] به راستى در سرگذشت آنان براى خردمندان عبرتى است. اين قصص، سخنى نيست كه به دروغ ساخته شده باشد، بلكه تصديقِ آنچه از كتاب‌هايى است كه پيش از آن بوده و روشنگر هر چيز است و براى مردمى كه ايمان مى‌آورند، رهنمود و رحمتى‌

[١]. البرهان فى علوم القرآن: ج ١ ص ٤٨٦.

[٢]. اعراف: آيه ٥٨.

[٣]. الأمثال فى القرآن الكريم: ص ١٩- ٢١.

[٤]. يوسف: آيه ١١١.