شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٤٨ - جدل، در اصطلاح منطق

پس از ظهور آن است.[١] برخى گفته‌اند كه جدال و مراء، بيشتر در مسائل علمى به كار مى‌روند و مخاصمه در امور دنيوى؛ در مراء، هدف، اظهار فضل و كمال است و در جدال، تحقير و عاجز كردن طرف مقابل؛ جدال، در مسائل علمى و مراء، اعم از آن است؛ مراء، جنبه دفاعى دارد و جدال، اعم از آن است.[٢] معناى اصطلاحى جدل را مى‌توان برگرفته از معناى لغوى «بر زمين زدن» دانست؛ يعنى گويا مجادل، بر حريف خود غلبه كرده و او را بر زمين زده است؛ نيز مى‌توان به معناى «پيچ دادن طناب» برگرداند؛ يعنى مجادل، حريف را پيچانده و او را از رأى خود باز داشته است.[٣] شايان ذكر است كه جَدَل و مشتقات آن ٢٩ بار در قرآن آمده‌اند و در معانى مجادله حق و باطل و دفاع استعمال شده‌اند. بيشتر استعمالات قرآنى جدل در مذمّت به كار رفته است.

جَدَل، در اصطلاح منطق‌

جدل در اصطلاح منطقيان، صناعتى علمى است كه رهاورد آن توانمندى بر اقامه حجت از مقدمات مسلّم بر هر مطلوبى است. جدل بدين معنا، داراى دو مفهوم است: ١. مطلق و كلى كه در همه علوم به كار مى‌رود. ٢. خاص كه مراد از آن يكى از اقسام صناعات خمس منطق (برهان، خطابه، مغالطه، شعر، جدل) و از اقسام قياس است. جدل يا قياس جدلى در منطق، قياسى مولَّف از مشهورات و مسلّمات و غرض از آن الزام خصم و اسكات كسى است كه از ادراك مقدمات برهان قاصر

[١]. الفروق اللغوية: ص ١٥٨- ١٥٩؛ مجمع البيان ج ٥ ص ٢٦٧.

[٢]. ر. ك: بحار الأنوار: ج ٧٠ ص ٣٩٩- ٤٠٠.

[٣]. ر. ك: مفردات الفاظ القرآن ص ١٨٩- ١٩٠ ماده« جدل».