شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٤٠٠ - اقسام امثال قرآن

«وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ.[١]

اين‌ها مثال‌هايى‌اند كه براى مردم مى‌زنيم، شايد انديشه كنند».[٢]

سومين قسم، تمثيل طبيعى است كه آن، تشبيه غير محسوس به محسوس است، مشروط بر اين كه مشبه به از امور آفرينشى باشد:

«إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّيَّنَتْ.[٣]

در حقيقت، مثل زندگى دنيا بسان آبى است كه از آسمان فرو ريختيم، پس گياه زمين از آنچه مردم و دام‌ها مى‌خورند با آن در آميخت تا آن‌گاه كه زمين پيرايه خود را برگرفت و آراسته گرديد».

شيوه‌هاى متفاوتى در تمثيلات قرآنى به چشم مى‌خورند؛ گاه مفاهيم ذهنى تحقق‌ناپذير به صورت محسوس در مى‌آيند:

«إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ.[٤]

در حقيقت، كسانى كه آيات ما را دروغ شمرده و از (پذيرفتن) آنها تكبر ورزيده‌اند، درهاى آسمان را به ايشان نمى‌گشايند و در بهشت در نمى‌آيند، مگر آن كه طناب ضخيمى در سوراخ سوزن داخل شود و بدين‌سان بزهكاران را كيفر مى‌دهيم».

گاه حالات نفسانى و معنوى، به تجسّد كشانده مى‌شوند؛ مانند:

«قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَ لا يَضُرُّنا وَ نُرَدُّ عَلى‌ أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى‌ وَ أُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ.[٥]

بگو: آيا به جاى خدا چيزى را بخوانيم كه نه سودى به ما رساند و نه زيانى و آيا پس‌

[١]. حشر: آيه ٢١.

[٢]. تفسير موضوعى قرآن در قرآن: ج ١ ص ٤٣٨.

[٣]. يونس: آيه ٢٤.

[٤]. اعراف: آيه ٤٠.

[٥]. انعام: آيه ٧١.