شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٥٤ - جدال احسن

هدف از جدال احسن، نفوذ در افكار و اعماق روح مخاطب است. از اين رو، در اين روش بايد كوشيد كه وى مطلب حق را به عنوان فرزندِ روح خود بپذيرد تا به آن علاقه‌مند شود و آن را نتيجه فكر خود بداند. استفهامى بودن بسيارى از حقايق توحيدى قرآن، شاهد اين معناست؛ همچنين بايد از هر آنچه حسّ لجاجت مخاطب را بر مى‌انگيزد، خوددارى كرد:

«وَ لا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ.[١]

به معبودانى كه مشركان به جاى خدا مى‌خوانند، دشنام ندهيد، كه آنان ناآگاهانه و از سر دشمنى به خدا دشنام مى‌گويند».

و نيز بايد نهايت انصاف را در باره هر كس رعايت كرد تا مخاطب حس كند كه گوينده در صدد روشن كردن واقعيات است؛ چنان كه قرآن ضمن بيان زيان شراب و قمار از منافع جزئى مادى و اقتصادى آنها نيز سخن مى‌گويد:

«قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما.[٢]

بگو: در آن دو، گناه بزرگى است و سودهايى براى مردم، و گناه آن دو البته بسى بزرگ از سودشان است».

مناظره پيامبر صلى الله عليه و آله با پنج گروه (يهود، نصارا، دهريين، ثنويه و مشركان) نمونه‌اى از جدال احسن است.[٣] مفسران درباره جدال احسن سخن‌هايى گوناگون دارند؛ برخى با ملاك قرار دادن شيوه جدل گفته‌اند: جدال احسن جدالى است كه با نرمى و مدارا و حسن معاشرت همراه باشد،[٤] به نحوى كه دشمنىِ طرف مقابل را بر نينگيزد و احساسات‌

[١]. انعام: آيه ١٠٨.

[٢]. بقره: آيه ٢١٩.

[٣]. بحار الأنوار: ج ٩ ص ٢٥٧.

[٤]. الكشاف: ج ٢ ص ٤٣٥؛ تفسير نسفى: ج ١ ص ٥٢٩.