دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٤٩ - ٣ اعتبار اسناد و محتوا

الغيبةى شيخ طوسى، كتاب من لا يحضره الفقيه و كمال الدين شيخ صدوق، همراه با اسناد آنها آمده است. بخشى نيز در كتاب الاحتجاج طَبرِسى، بدون سند، نقل شده است؛ امّا طبرسى كه حدود يك قرن پس از شيخ طوسى كتاب خود را تدوين كرده، دليل حذف اسناد اكثر احاديث را اين شمرده كه بر آنها، اجماع وجود دارد يا موافق مدلول‌هاى عقول است يا در منابع تاريخى و كتاب‌هاى موافقان و مخالفان، مشهور است.[١]

اصل كتاب الاحتجاج نيز- چنان كه علّامه مجلسى نيز خاطرنشان كرده و آن را جزء منابع خود قرار داده- از كتاب‌هاى معروف و رايج به شمار مى‌رود و به گفته ايشان، جناب سيّد ابن طاووس، كتاب و نويسنده آن را ستايش كرده و بيشتر عالمان، از آن نقل كرده‌اند.[٢] كتاب الاحتجاج، در شمارِ مصادر وسائل الشيعة است و شيخ حرّ عاملى بر اعتبار منابع حديثى خود، تأكيد كرده است.[٣]

از سوى ديگر، حجم عمده توقيع‌ها مربوط به چهار مجموعه پرسشى است كه محمّد بن عبد اللَّه بن جعفر حِميَرى داشته و ولىّ عصر عليه السلام پاسخ گفته است و طبرسى آنها را بدون سند و به صورت مُرسل نقل كرده است؛ كارى كه در باره بيشتر احاديث اين كتاب- حتّى اگر در منابع اصلى، داراى سند بوده‌اند- روا دانسته است؛ امّا نكته مهم و قابل توجّه در باره دو مورد از اين چهار مجموعه، اين است كه گرچه كار طبرسى موجب شده تا برخى فقها در استدلال به برخى از بخش‌هاى اين دو- كه شاهد ديگرى نداشته و قابل تسامح نبوده‌اند-، با احتياط رفتار كرده، همانند احاديث مشابه در ساير منابع، بِدانها استناد قطعى نكنند؛ ليكن شيخ طوسى، اين دو توقيع را با سندى معتبر، نقل كرده است. اين نكته مهم، مورد توجّه شيخ حرّ عاملى بوده و در موارد نقل پاره‌هاى اين دو، افزون بر نقل از طبرسى به صورت مُرسل، به‌

[١]. الاحتجاج: ج ١ ص ١٤.

[٢]. بحار الأنوار: ج ١ ص ٢٨.

[٣]. وسائل الشيعة: ج ٣٠ ص ١٩١ و ١٩٣.