دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١٢٣ - منابع توقيعها

سوم، بعيد است.

كتاب‌هاى نوشته شده در باره وكيلان و سفيران امام زمان عليه السلام نيز منابع گزارش دهنده توقيع‌هاى ولىّ عصر عليه السلام هستند، مانند: أخبار وكلاء الأربعة تأليف احمد بن محمّد بن عيّاش (م ٤٠١ ق).[١] نمونه‌هاى ديگر، كتاب احمد بن محمّد بن نوح سيرافى با همين نام است‌[٢] و كتاب هبة اللَّه كاتب در باره اخبار ابو عمرو عَمرى و ابو جعفر عَمرى- وكيل اوّل و دوم امام عليه السلام-[٣] كه هيچ يك از آنها در دسترس نيست؛ امّا نقل قول‌هايى در الغيبةى طوسى‌[٤] و نيز توصيف آنها از سوى نجاشى، نشان از در اختيار داشتن آنها از سوى اين دو رجال‌شناس و فهرست‌نگار بزرگ شيعه دارد.

گفتنى است: رجال‌شناس ديگر شيعه، كشّى، تنها چند توقيع از امام عصر عليه السلام گزارش كرده است، با آن كه توقيعات امامان ديگر را به فراوانى ياد كرده است. علّت اين امر مى‌تواند ناشى از قرب زمانى صدور توقيعات به عصر وى و بُعد مكانى كشّى از سوى ديگر باشد؛ زيرا او در دورترين نقاط شرق اسلامى مى‌زيسته و رسيدن اخبار مربوط به توقيعات- كه بيشتر آنها در اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم صادر شده‌اند-، نيازمند زمانى بيشتر بوده كه كشّى- كه حدود اواسط قرن چهارم وفات يافته- به آنها دسترس يابد.

اين نكته را تاريخ درگذشت سه مؤلّف ياد شده (احمد بن محمّد بن عيّاش، احمد بن محمّد بن نوح سيرافى و هبة اللَّه كاتب) تأييد مى‌كند. اين سه، همگى در

[١]. رجال النجاشى: ج ١ ص ٢٢٥ ش ٢٠٥، الفهرست، طوسى: ص ٧٩ ش ٩٩. شيخ طوسى، كتاب او را أخباروكلاء الأئمّة الأربعة خوانده و آن را مختصر دانسته است.

[٢]. در الفهرست طوسى( ص ٨٤ ش ١١٧)، نام كتاب، أخبار الأبواب و در رجال النجاشى( ج ٢ ص ٢٢٦ ش ٢٠٧) نام وى، احمد بن على بن عبّاس بن نوح سيرافى آمده است.

[٣]. رجال النجاشى: ج ٢ ص ٤٠٨ ش ١١٨٦.

[٤]. ر. ك: ج ٣ ص ٣٢٦ ح ٦١٢ و ص ٣٣٨ ح ٦١٨ و ص ٣٤٦ ح ٦٢٤.