دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١٢٢ - منابع توقيعها

اندك- هستند.

به سخن ديگر، حتّى توقيع‌هايى كه به خطّ شريف امام مهدى عليه السلام و يا سفيران ايشان بوده‌اند، به گونه مستقيم و مباشر به همه نمى‌رسيده و در گذر نقل و به هنگام قرائت و نسخه‌بردارى از سوى راويان طبقه سوم و چهارم، ممكن بوده است به آسيب‌هايى گرفتار شوند، هر چند اندك بودن واسطه‌هاى نقل توقيع‌ها و حاذق بودن هر دو گردآورنده بزرگ آنها (شيخ صدوق و شيخ طوسى) از شدّت و تعداد اين آسيب‌ها كاسته است.

منابع توقيع‌ها

همزمان با صدور و نشر توقيع‌ها، برخى محدّثان به گردآورى آنها همّت گماشتند.

از جمله مؤلّف پُركار، عبد اللَّه بن جعفر حميرى، بزرگ قميان در نيمه دوم قرن سوم و از عالمان دوران غيبت صغرا، چهار كتاب در اين باره نوشت كه يكى از آنها ويژه توقيع‌هاى ولىّ عصر عليه السلام، به نام قرب الإسناد إلى صاحب الأمر عليه السلام است.[١]

افزون بر او، محمّد بن عيسى بن عبيد، كتابى به نام التوقيعات نگاشته‌[٢] كه به دست ما نرسيده است؛ ولى دور از ذهن است كه به توقيعات امام زمان عليه السلام پرداخته باشد؛ زيرا او از راويان امام جواد عليه السلام (م ٢٢٠ ق) است و بعيد است كه تا اواخر قرن سوم، زنده و يا دست كم به تأليف مشغول بوده باشد و همين استدلال در باره عبد اللَّه بن صلت- كه او را داراى كتابى به نام التواقيع دانسته‌اند-[٣] جارى است؛ زيرا وى نيز از ياران امام رضا عليه السلام (م ٢٠٣ ق) بوده‌[٤] و احتمال زنده ماندن او تا اواخر قرن‌

[١]. رجال النجاشى: ج ٢ ص ١٨ ش ٥٧١.

[٢]. رجال النجاشى: ج ٢ ص ٢١٨ ش ٨٩٧.

[٣]. كتاب‌خانه ابن طاووس، كولبرگ: ص ٥٧٦ ش ٦٢٠.

[٤]. رجال النجاشى: ج ٢ ص ١٣ ش ٥٦٢.