پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٩٦ - شرح مفردات

شرح مفردات‌

به گفته راغب در مفردات‌ «حيات» در معانى مختلفى به كار مى‌رود: حيات نباتى (زندگى گياهان) حيات حسّى (زندگى حيوانات) حيات عقلانى (زندگى انسان‌ها) حيات به معنى برطرف شدن غم و اندوه، حيات اخروى و جاودانى، و حياتى كه به عنوان يكى از اوصاف الهى ذكر مى‌شود؛ و براى هريك از آنها شاهدى از آيات قرآن مى‌آورد.

ولى در مقائيس اللّغة براى اين واژه دو معنى اصلى ذكر مى‌كند: يكى حيات در مقابل مرگ، و ديگرى حياء، نقطه مقابل وقاحت و بى‌شرمى.

اما بعضى معتقدند هر دو معنى به يك ريشه باز مى‌گردد؛ چرا كه شخصى كه حيا و شرم دارد خود را از ضعف و ناتوانى نگاه مى‌دارد و به سوى خير و پاكى حركت مى‌كند؛ و اگر به مارهاى عظيم‌ «حيّه» گفته مى‌شود به خاطر شدّت تحرّك آنها است كه يكى از بارزترين آثار حيات و زندگى محسوب مى‌شود؛ و قبيله را از اين نظر «حىّ» مى‌گويند كه داراى يك حيات اجتماعى و گروهى است. [١]

البته اين واژه معانى كنائى زيادى نيز دارد كه از آن جمله ايمان در مقابل كفر، و طراوت در مقابل پژمردگى و حركت در مقابل سكون را مى‌توان نام برد؛ و «تحيّت» را از اين جهت تحيّت گويند كه طلب سلامتى و حيات در آن است.

«مَوْت» درست نقطه مقابل حيات است؛ لذا آن هم انواع مختلفى دارد كه هر كدام نقطه مقابل نوعى حيات است. از جمله «موت نباتى» همانگونه كه قرآن در باره باران مى‌گويد: أَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً «ما به وسيله آن سرزمين مرده را زنده كرديم» [٢] و موت حيوانى و موت عقلانى يعنى جهل، و موت به معنى غم و اندوه؛ چنانكه قرآن مى‌گويد: وَيَأْئِيْهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مكانٍ وَ ما هُوَ بِمَيِّتٍ‌ «غم و

[١]. التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، مفردات راغب، لسان العرب، و مجمع البحرين، و كتب ديگر لغت.

[٢]. سوره ق، آيه ١١.