پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٣٤ - نقش فوقالعاده ابزار شناخت

اين نعمت‌هاى بى‌نظير رخ مى‌دهد؛ او را متوجّه عظمت آفريدگار و بخشنده اين نعمت‌ها كند، و وجدان‌اش را از اين راه تسخير كرده به خشوع در برابر او وا دارد.

تعبير به‌ «اخْذ» (گرفتن) گوش و چشم، ممكن است به معنى گرفتن خود اين اعضا باشد، و يا گرفتن قدرت و نيروى شنوائى و بينائى، يا هر دو.

آخرين آيه مورد بحث كه از جامع‌ترين آيات توحيد و خداشناسى است؛ نظرى به تمام نشانه‌هاى او در سراسر جهان آفرينش افكنده؛ مى‌گويد: «ما پيوسته آيات و نشانه‌هاى خود را در اطراف جهان، و در درون وجودشان به آنها نشان مى‌دهيم تا براى آنها روشن شود كه او است خداوند بر حق»:

سَنُرِيْهِمْ آياتِنا فى اْلآفاقِ وَ فِى أَنْفُسِهِمْ حَتّى‌ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أنَّهُ الْحَقُ‌

«آفاقْ» جمع‌ «افق» به معنى اطراف است. بنابراين آفاق ارض به معنى اطراف زمين و آفاق آسمان به معنى اطراف آسمان است، و چون در آيه مورد بحث به صورت مطلق ذكر شده، همه جا را اعم از شمال و جنوب و شرق و غرب جهان را شامل مى‌شود.

«انفس» در اينجا نيز معنى وسيعى دارد كه هم روح را شامل مى‌شود و هم جسم، و تمامى اعضاى بدن را كه موضوع بحث ما است.

در اينكه ضمير در انَّهُ الحَقَ‌، به چه چيز باز مى‌گردد؟ بعضى ازگفته‌اند:

منظور قرآن است، و منظور از آيات آفاقى، پيروزى‌هايى است كه نصيب مسلمانان در اطراف جهان شد، و منظور از آيات انْفُسى، پيروزى‌هاى آنها بر بلاد عرب است. يعنى ما پيروزى‌هايى در اطراف جهان و در بلاد عرب به آنها نشان مى‌دهيم تا بدانند كه قرآن بر حق است.

بعضى گفته‌اند: منظور رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم است، يا دين و آئين او، كه با تفسير اول، تفاوت چندانى ندارد.

ولى ظاهر اين است- چنانكه جمعى از مفسّران فهميده‌اند- كه منظور