پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٣٠ - نقش فوقالعاده ابزار شناخت

قرار گرفتن‌ «افئِدة» (عقل‌هاى پخته) پشت سر اين دو نيز دليل‌اش روشن است؛ چرا كه انسان شنيدنى‌ها و ديدنى‌ها را منتقل به عقل مى‌كند، و سپس به تجزيه و تحليل روى آن مى‌پردازد و از آن معلومات تازه‌اى مى‌سازد و قوانين كلّى عالم را كشف مى‌كند. [١]

دومين آيه مورد بحث نيز همان حقيقتى را كه در آيه قبل آمده بود تعقيب مى‌كند؛ و براى شناخت خداوند به مسأله آفرينش گوش و چشم و قلب اشاره كرده، و حس شكرگزارى انسان‌ها را كه نردبان معرفت خدا است، بر مى‌انگيزد.

با اين تفاوت كه در اين آيه در مورد خلقت اين اعضاء تعبير به‌ «انشاء» شده و در پايان آن انسان‌هايى را كه كمتر شكر خدا را بجا مى‌آورند مورد سرزنش و ملامت قرار مى‌دهد، مى‌فرمايد: «او كسى است كه براى شما گوش و چشم و قلب ايجاد كرد اما (در برابر اين نعمت‌هاى بزرگ و بى‌نظير) كمتر شكر او را برجا مى‌آوريد»! وَ هُوَ الَّذِىْ أَنْشأَ لَكُمْ السَّمْعَ وَ اْلأَبْصارَ وَ اْلأَفئدَةَ قِلَيْلًا ما تَشْكُروْنَ‌

«انشاء» به گفته راغب در اصل به معنى ايجاد چيزى و تربيت آن است؛ و به همين دليل به افراد جوان‌ «ناشى» گفته مى‌شود.

تعبير به‌ «انشاء» غالباً در مورد جانداران است؛ هر چند در مورد غير آنها نيز گاهى استعمال شده است، مانند: أ أَنْتُمْ أنْشَأتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤونَ‌: «آيا شما درختان آتش زا را ايجاد كرده‌ايد يا ما ايجاد مى‌كنيم؟!» [٢]

ممكن است اين تعبير در آيه فوق اشاره به سير تكاملى چشم و گوش و عقل در دوران جنينى و سپس دوران طفوليت باشد كه خداوند اينها را ايجاد كرده، سپس پرورش مى‌دهد.

[١]. توجّه داشته باشيد كه‌ «سمع» بر مفرد و جمع هر دو اطلاق مى‌شود؛ هر چند گاهى آن را به صورت‌ «اسماع» نيز جمع مى‌بندند.

[٢]. سوره واقعه، آيه ٧٢.