پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٦٩ - مرغ، تسبيح خوان و من خاموش!

ندارد كه به خاطر آن، اين شواهد را توجيه و تأويل كنيم.» [١]

ظاهراً منظور او از شواهد همان اشارات يا تصريحاتى است كه در داستان هدهد و سليمان و همچنين مورچه و سليمان در قرآن مجيد آمده؛ و نيز رواياتى كه در تفسير آيه مورد بحث نقل شده كه حيوانات نيز در قيامت براى خود حشر و نشر و حسابى دارند. [٢]

ولى به هر حال خواه اعمال و رفتار آنها ناشى از عقل و شعور باشد يا غريزه، در بحث ما تأثيرى ندارد؛ و در هر صورت آيتى از آيات حق و نشانه‌اى از نشانه‌هاى علم و قدرت او هستند.

جالب اينكه در پايان آيه مى‌فرمايد: «ما در اين كتاب آسمانى چيزى را فروگذار نكرديم» (و نشانه‌هاى عظمت خدا را كه در هر گوشه و كنار جهان است شرح داديم): ما فَرَّطْنا فِى الْكِتابِ مِنْ شَى‌ءٍ [٣]

«سپس همه آنها به سوى پروردگارشان جمع و محشور مى‌شوند»: ثُمَّ إلى‌ رَبِّهِمْ يُحْشَرُوْنَ‌

تعبير به‌ «حشر» نيز نشان مى‌دهد كه آنها داراى نوعى و عقل و شعوراند.

از مجموع آيات فوق به خوبى استفاده مى‌شود كه پرندگان از جهات مختلف از آيات حق‌اند و هرگز نمى‌توان اين پديده‌هاى بسيار ظريف و پيچيده و اسرارآميز را معلول تصادف‌هاى كور يا كر يا طبيعت بى‌شعور دانست.

[١]. روح‌المعانى، جلد ٧، صفحه ١٢٧.

[٢]. مجمع‌البيان، جلد ٣، صفحه ٢٩٨.

[٣]. «فَرَطّنا» از مادّه‌ «تفريط» به معنى تقصير در انجام كار و تضييع آن است به طورى كه از دست برود. (صحاح اللّغه)- اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از عدم تفريط در اين كتاب آسمانى يعنى قرآن مفهوم جامعى باشد كه تمام نيازهاى انسان را شامل شود، ولى معنى بالا با توجّه به ذيل آيه، مناسب‌تر است.