پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٦٨ - مرغ، تسبيح خوان و من خاموش!

زيرا اوّلًا بسيارى از حيوانات، براى ساختن لانه و جمع‌آورى دانه و تربيت نوزادان، و مراقبت از آنها، و نيازهاى ديگر زندگى، آنچنان ماهرانه و دقيق عمل مى‌كنند كه نمى‌توان باور كرد، اين كار از عقل و شعور ناشى نشده است.

آنها حتى در برابر حوادثى كه تجربه‌اى درباره آن ندارند؛ عكس‌العمل مناسب نشان مى‌دهند، مثلًا گوسفندى كه در عمرش گرگ را نديده، به خوبى از خطر اين دشمن آگاه است و به هر وسيله‌اى كه بتواند از خود در برابر او دفاع مى‌كند.

بسيارى از حيوانات را براى مقاصد مهمّى تربيت مى‌كنند، مانند كبوترهاى نامه‌رسان، و حيواناتى كه براى خريد جنس به بازار فرستاده مى‌شوند، و حيوانات شكارى، و سگ‌هاى پليس براى كشف مواد مخدّر، و تعقيب مجرمان و مانند آن، چنان تربيت مى‌شوند كه گاهى بهتر و هوشيارانه‌تر از انسان‌ها انجام وظيفه مى‌كنند، حتّى امروز كه وسائل كشف جرائم بسيار متنوّع شده؛ خود را از وجود اين سگ‌ها بى نياز نمى‌بينند!

مخصوصاً بعضى از حيوانات مانند: زنبوران عسل و مورچگان و موريانه‌ها، و بعضى از پرندگان مانند: پرندگان مهاجر، و بعضى از حيوانات دريا مانند: ماهيان آزاد كه به هنگام تخم‌ريزى گاهى هزاران كيلومتر راه را در اعماق دريا به سوى زادگاه اصلى خويش مى‌پيماند؛ چنان زندگانى دقيق و اسرارآميزى دارند كه نمى‌توان آن را ناشى از غريزه دانست، چرا كه غرائز معمولًا سرچشمه كارهاى يكنواخت است، در حالى كه زندگى اين حيوانات چنين نيست، و اعمال آنها نشانه‌اى از فهم و شعور نسبى آنها است.

نويسنده تفسير روح‌المعانى مى‌گويد: «من مانعى نمى‌بينم كه گفته شود حيوانات نيز براى خود نفس ناطقه و عقل و شعورى دارند. آنها نيز در مراتب ادراك همچون انسان‌ها متفاوت‌اند، ولى مسلّماً هرگز به پاى انسان نمى‌رسند.

شواهد دال بر اين معنى فراوان است و در برابر اين شواهد دليل قطعى وجود