قديم بطلميوسى با تمام قدرت برجوامع علمى حكومت مى‌كرد، ولى تعبيرات قرآن- مانند تعبير به‌ «جريان» و «سباحت» (شناورى) كه در آيات فوق آمده- به هيچ‌وجه با هيئت قديم، سازگار نيست و با آخرين اكتشافات مسلّم علمى، امروز هماهنگ است. (دقت كنيد.)

***

در هشتمين و نهمين آيه، سوگندهايى انديشه برانگيز، ياد شده است. در يك جا مى‌فرمايد: «به پروردگار مشرق‌ها و مغرب‌ها سوگند»: فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ‌ اين تعبير ممكن است به مشرق‌ها و مغرب‌هاى مختلف مكانى اشاره باشد، چرا كه كرويّت زمين سبب مى‌شود كه به تعداد مناطق روى اين كره، مشرق و مغرب وجود داشته باشد، و يا اشاره به مشرق‌ها و مغرب‌هاى زمانى باشد؛ زيرا مى‌دانيم حركت زمين به دور آفتاب سبب مى‌شود كه هرگز دو روز پشت سرهم خورشيد از يك نقطه طلوع و غروب نكند.

اين تفاوت مشرق‌ها و مغرب‌ها كه با نظم بسيار دقيق و حساب شده انجام مى‌گيرد از يكسو سبب پيدايش فصول چهارگانه سال با آن همه بركات است، و از سوى ديگر باعث تعديل حرارت و برودت و رطوبت در سطح زمين مى‌شود، و زندگى انسان‌ها و حيوانات و گياهان را سر و سامان مى‌بخشد كه هريك از اينها آيتى از آيات خدا و نشانه‌اى از نشانه‌هاى او است.

در جاى ديگر، قسم به ماه مى‌خورد، و به شب هنگامى كه پشت كند و به صبح هنگامى كه چهره بگشايد؛ سپس مى‌افزايد: اين سوگندها براى اين است كه هشدارى در زمينه معاد دهد و بگويد: «حوادث هولناك قيامت و دوزخ از مسائل مهم است» انَّها لِا حْدَى الْكُبَرِ [١]

در آغاز سوره شمس نيز به خورشيد، و اشعّه جان پرورش، و ماه و هنگامى كه در پى غروب خورشيد در آيد سوگند ياد شده است. [٢]

[١]. فخررازى مى‌گويد: دوزخ، مقامات و دركات هفت‌گانه‌اى دارد؛ به اين ترتيب: جهنم، لَظى‌، حطمه، سعير، سقر، جحيم و هاويه (جلد ٣٠، صفحه ٢٠٩).

[٢]. جمعى آن را اشاره به بدر كامل (ماه شب چهارده) مى‌دانند كه بلافاصله بعد از غروب خورشيد طلوع مى‌كند و اين كامل‌ترين و زيباترين چهره ماه است.