پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٩٤ - سوگند به خورشيد و ماه و ستارگان

و منظور همان منزل‌هاى بيست و هشت‌گانه‌اى است كه ماه از آغاز هلال تا موقع محاق (تاريكى مطلق) طى مى‌كند و در شب بيست و هشتم باز به صورت هلال بسيار باريكى درمى‌آيد كه زرد و كم فروغ و كم نور است و در دو شب باقيمانده كه آن را محاق مى‌گويند قابل رؤيت نيست.

قرآن هلال باريك آخر ماه را تشبيه به‌ عُرْجُونِ قَدِيْم‌ (شاخه كهنه (قوسى شكل و زرد رنگ) خرما» كرده است‌ [١] و اين تعبيرى است بسيار لطيف و جالب از جهات مختلف.

اين بحث را كه شايد كمى هم طولانى شد با ذكر دو نكته پايان مى‌دهيم:

نخست اينكه منظور از «فَلَكْ» در آيات فوق همان معنى لغوى آن است نه آن معنايى كه علماى هيئت در قديم قائل بودند. زيرا «فلك» در لغت به معنى مدار ستارگان است و گاه به هر موجود دايره مانندى كه از اطرافش بلندتر باشد، اطلاق مى‌شود؛ و به عقيده راغب در اصل از مادّه‌ «فُلك» (بر وزن قفل) كه به معنى كشتى است گرفته شده؛ زيرا كشتى‌ها حركت‌هاى دورانى در مسير خود در درياها دارند. [٢]

ولى منجّمان قديم به پيروى از بطلميوس معتقد بودند كه آسمان از طبقات نه گانه‌اى كه مانند پوست پياز روى هم قرار گرفته است تشكيل شده؛ ولى چون اين طبقات از مادّه شفّاف بلور مانندى است كه ستارگان و كواكب، در وسط آنها ميخكوب شده است، و با گردش افلاك گردش مى‌كند، تنها گردش ستارگان به چشم مى‌خورد، و از گردش افلاك چيزى نمايان نيست.

البته اين اعتقاد، امروز به طور كامل ابطال شده، و مسلّم گشته است كه ستارگان در فضاى بى‌كران معلق‌اند و تحت قانون جاذبه و دافعه در مسيرهاى معيّنى در حركت‌اند؛ و قابل توجّه اينكه قرآن در زمانى نازل شد كه همان هيئت‌

[١]. «عرجون» از مادّه‌ «انعراج» به معنى اعوجاج و كجى است؛ و بعضى آن را به معنى آن‌قسمت از شاخه قوسى شكل مى‌دانند كه بر درخت خرما بعد از چيدن ميوه باقى مى‌ماند و «قديم» به معنى كهنه است.

[٢]. لسان العرب و مفردات، راغب مادّه‌ «فلك».