پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٣٩ - استاد ازل!

داده شده است؛ و امام عليه السلام به مفضّل مى‌فرمايد: «درباره صدا و سخن گفتن و آلات و ابزار آن كه در انسان فراهم شده بسيار بينديش»، و بعد امام عليه السلام جزئيات آن را براى مفضّل تشريح كرده و او را به مطالعه در اين باره دعوت مى‌كند. [١]

در هفتمين و آخرين آيه مورد بحث، پيامبر را مخاطب ساخته و به او دستور مى‌دهد: «يادآورى كن تو فقط يادآورى كننده‌اى»: فَذَكِّرْ انَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ

تعبير به‌ «تذكر» (يادآورى) ممكن است اشاره به اين معنى باشد كه حقائق اين علوم و دانش‌ها و عصاره اين تعليمات در درون روح و جان انسان طبق هدايت الهى وجود دارد؛ سپس در سايه تعليمات انبياء و پيامبران شكوفا مى‌گردد، از مرحله «كمون» به مرحله «بروز» و از «اجمال» به «تفصيل» و از «درون» به «برون» مى‌آيد.

اين آيه چهار بار در قرآن مجيد در سوره قمر آمده است كه در ضمن بيان ماجراى قوم فرعون و عاد و ثمود و قوم لوط مى‌فرمايد: وَلَقَدْ يَسَّرْنا الْقُرآنَ لِلِّذكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ: «ما قرآن را براى يادآورى آسان كرديم، آيا كسى هست كه متذكر شود.» [٢]

اين سخن از بعضى فلاسفه يونان نيز معروف است كه مى‌گويد: علوم و دانش‌ها چيزى جز يادآورى نيست. همه اصول علمى بدون استثناء در درون روح انسان به وديعت نهاده شده، انسان آنها را فراموش كرده ولى به كمك معلّمان آنها را يادآورى مى‌كند.

فخررازى در تفسير خود مى‌گويد: اگر كسى بگويد اين تعبير دليل بر آن است كه چيزى قبلًا در خاطره انسان‌ها بوده سپس فراموش شده است؛ در پاسخ مى‌گوئيم: آرى چنين است. تسليم در مقابل حق در فطرت هر انسانى‌

[١]. بحارالانوار، جلد ٣، صفحه ٧١.

[٢]. سوره قمر، آيات: ١٧، ٢٢، ٣٢ و ٤٠.