معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١١٢ - كليّات افعال الهى
ذكر مىفرمايد و مىگويد خداست كه اين كارها را انجام مىدهد و همينطور (گويا يك بار ديگر هم گفتهايم) اصولا ذكر پديدههاى طبيعت و تأمل و تدبر در اين پديدهها از نظر قرآن فقط در رابطه با خدا مطرح است يعنى قرآن مستقيماً در صدد طبيعتشناسى يا تأكيد و تشويق شناخت طبيعت نيست، بشر به خاطر نياز خود، دنبال شناخت طبيعت مىرود. تأكيد قرآن اينست كه رابطهى طبيعت با خدا را درك كنيد؛ از شناخت طبيعت به شناخت خدا برسيد. به هر حال آيات زيادى داريم كه پديدههاى مختلف طبيعى را ذكر مىكند و مىفرمايد خداست كه اين كارها را انجام مىدهد، يا آنها را به وجود مىآورد:
بقره / ١٦٤: «وَ ما اَنْزَلَ اللهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماء فَاَحْيا بِهِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فيها مِنْ كُلِّ دابَّة».
قرآن هميشه مىگويد: آبى كه خدا از آسمان نازل مىكند، گياهى كه خدا در زمين مىروياند و به وسيلهى آن گياه، شما را و چهارپايانتان را روزى مىدهد؛ همه جا روى اين كلمه تكيه دارد، همه مىدانند آب از آسمان پايين مىآيد؛ قرآن بر پايين آورندهى آن و نازل كننده تأكيد مىكند. همه مىدانند كه زمين سبز و زمين مرده در فصل بهار زنده مىشود. قرآن بر اين تكيه مىكند كه خداست كه اين كار را انجام مىدهد، (چگونگى معناى اين آيات را انشاءالله بعداً تا حدودى توضيح خواهيم داد) فعلا مىخواهيم روشن سازيم كه بيان قرآن و لحن آيات قرآن در ذكر پديدههاى طبيعت به اين شكل است. يعنى كوچكترين حركت و تغييرى كه در عالم به وجود مىآيد، مىگويد خداست كه اين كار را انجام مىدهد. ظاهراً سادهتر از اين چيزى نيست كه يك دانه در جاى نمناكى بيفتد و رطوبت را جذب كند؛ كمى آماس كند و بعد هم پوستهاش شكافته و گياه شكفته بشود؟ امّا قرآن مىفرمايد:
انعام / ٩٥: «اِنَّ اللهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى».
خداست كه دانه را مىشكافد. اين حضور الهى در مورد هر پديدهاى حتى در مورد افعال اختيارى انسان هم جريان دارد، خدا مىفرمايد:
انفال / ١٧: «فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لكِنَ اللهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ و لكِنَ اللهَ رَمَى».
در جنگ بدر پيغمبراكرم(صلى الله عليه وآله) مشتى شن به طرف كفار پاشيدند، مسلمانها با عدّهى كمى بر كفار پيروز شدند و همينطور در جنگهاى ديگر. خداى متعال به اين جريانات اشاره مىكند و مىفرمايد شما آنان را نكشتيد، خدا كشت. «فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لكِنَ اللهَ قَتَلَهُمْ». در مورد روزى؛ انسان مىداند كه چگونه درآمد زياد يا كم مىشود؛ اينكه چگونه آدم تنعم بيشتر يا كمتر مىتواند داشته باشد؛ قابل بررسى ست، اما خدا مكرر مىفرمايد: خداست كه روزى را گسترش مىدهد و خداست كه روزى را تنگ مىكند: